Αρχική Ιστορία Δήμοι - Χωριά Ήθη - Έθιμα Μοιρολόγια Ποίηση Απόδημοι Αρχιτεκτονική
Εκκλησίες Κάστρα Ταΰγετος Χλωρίδα Πανίδα Σπήλαια Προϊόντα Άρωμα Μάνης
Δημιουργοί Απόψεις Εκδρομές Σύλλογοι Σύνδεσμοι Wallpaper Περιεχόμενα Βιβλιογραφία

 

Προηγούμενη

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗ ΜΑΝΗ

του Νικολάου Δρανδάκη, Ομότιμου Καθηγητού Πανεπιστημίου Αθηνών

Ζωγραφική
Φορητές εικόνες βυζαντινών χρόνων δεν επισημάνθηκαν στη Μάνη. Επομένως θα γίνει λόγος μόνο για τοιχογραφίες, που είναι κι αυτές πολλές. Τα στρώματά τους πλησιάζουν τα εκατό. Για 19 τοιχογραφημένους ναούς της Μέσα Μάνης, με σχέδια και φωτογραφίες έγχρωμες και ασπρόμαυρες, τυπώνεται βιβλίο στη σειρά των εκδόσεων της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Η εκτύπωσή του βρίσκεται προς το τέλος της.

10ος αιώνας
Από τους παλαιότερους διακόσμους, όσοι σώζονται στον τόπο, οι χρονολογημένοι στον 10ο αι. έχουν έντονα λαϊκό χαρακτήρα, συνδεόμενοι με τοιχογραφίες της Καππαδοκίας. Αναφέρω μόνο τις τοιχογραφίες του Αγίου Πέτρου της Παλιόχωρας και τις ακριβώς χρονολογημένες στο 991/92 του Αγίου Παντελεήμονος επάνω Μπουλαριών(1). Η παράσταση της Αναλήψεως, τοποθετημένη κυκλικά στην καμάρα και τον χώρο του ιερού χωρίς επιτυχία, ίσως ανήκει στις πρώτες απόπειρες μεταφοράς του θέματος από τρούλο σ' αυτή τη θέση εκκλησίας. Και τη βάπτιση θα χαρακτήριζε κανείς έργο παιδικής αδεξιότητας.

11ος αιώνας
Ποιοτικώς είναι πολύ καλύτερες οι αντικλασικού ύφους τοιχογραφίες της Αγίας Κυριακής στον Κούνο, οι θεωρούμενες έργο του 11ου αι. Περιμένοντας την δημοσίευσή τους από την κ. Ροδονίκη Εξέογλου, παραθέτω ενδεικτικά φωτογραφίες της Αγίας Κυριακής και του Οσίου Νίκωνος. Η πρώτη εικονίζεται, όπως αργότερα το 1474 στον Πεδουλά της Κύπρου(2), με τα πρόσωπα των προσωποποιημένων έξι ημερών μάλλον της Μεγάλης Εβδομάδας εκ των οποίων πέντε γυναικείας και το τελευταίο, κάτω, ίσως αγένειου νέου, ζωγραφισμένα πάνω στο φόρεμά της. Ώστε ο τύπος δεν είναι, όπως υποτέθηκε, κυπριώτικη έμπνευση, αφού απαντά στη Μάνη πολύ παλαιότερα. Και ο Όσιος Νίκων δεν παριστάνεται, όπως συμβαίνει συνήθως στη Λακωνία, με κοντό γένι(3), αλλά με μακρότερο, σφη-νόσχημο όπως στο ψηφιδωτό του Οσίου Λουκά Φωκίδος στις αρχές του 11ουαι.(4).

12ος αιώνας
Στο τέλος του 12ου αι. ενέταξα τελικά το παλαιότερο στρώμα τοιχογραφιών του Αι-Στράτηγου Μπουλαριών. που τελευταία λεηλατήθηκε άγρια από βάνδαλους αρχαιοκάπηλους. Βλέπομε τον ευγενικό Άγιο Ερμόλαο και τη θαυμάσια Αγία Παρασκευή(5
) τοιχογραφία που αποκεφάλισαν ανίερα χέρια.

Διατυπώθηκε η ελκυστική υπόθεση πως δημιουργοί τους ήσαν φτωχοί ζωγράφοι, εμβολάριοι, διατρίβοντες δηλαδή στους εμβόλους της Κωνσταντινουπόλεως, οι οποίοι έδωσαν και το όνομά τους στο χωριό(6). Από τις τοιχογραφίες του δεύτερου στρώματος της εκκλησίας (1274) πιο ενδιαφέρουσα βρίσκω την παράσταση του Χριστού μπροστά στον Πιλάτο(7).

Όλες οι παραστάσεις του αρχικού διακόσμου του ναού ανήκουν στη μνημειακή τεχνοτροπία, την παράλληλη προς το δυναμικό υστεροκομνήνειο ύφος, στην ίδια καταλέγονται και οι σκηνές από το συναξάρι του Αγίου Γεωργίου σε μία άλλη εκκλησία στην Επισκοπή(8), όχι μακριά από το χωριό Σταυρί, της οποίας ο γραπτός διάκοσμος υπερέχει, νομίζω, σε ποιότητα. Ο κομψός ναός της Επισκοπής, αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο, ίσως διετέλεσε κάποια εποχή καθεδρικός ναός της Επισκοπής Μαΐνης. Τελευταία ο νέος συνάδελφος κ. Τίτος Παπαμαστοράκης διατύπωσε την υπόθεση πως αρχικά το μνημείο ήταν ιδιόκτητη εκκλησία του τοπικού άρχοντα Γεωργίου Δαιμονογιάννη(9).

Η συνύπαρξη στον ίδιο ναό του δυναμικού και του μνημειακού ύφους υποδηλώνει, νομίζω, πως η ζωγραφική της εκκλησίας ανήκει σε μεταβατική εποχή γύρω στο 1200. Από τις σκηνές της ζωής του Αγίου Γεωργίου το Γεύμα του Θεοπίστου απαντά με βεβαιότητα εδώ για πρώτη φορά. Σπάνιας για το θέμα ομορφιάς είναι ο όμιλος των κολασμένων γυναικών, εύκολα ξεχωρίζουν στο διάκοσμο του ναού τα χέρια τριών σύγχρονων αγιογράφων. Η ποιότητα των τοιχογραφιών με τους αρμονικούς συνδυασμούς των απαλών χρωμάτων μου φαίνεται πως πρέπει να συνδεθεί με την Κωνσταντινούπολη, έστω κι αν οι καλλιτέχνες της Επισκοπής με τις αδεξιότητές των δείχνουν πως δεν ανήκαν σε ζωγράφους πρώτης γραμμής, δυσπαράδεκτο άλλωστε ν' αναζητήσει κανείς την παρουσία καλλιτεχνών ανώτατης βαθμίδος στην κακοτράχαλη Μάνη.

Καλής τέχνης δημιουργήματα των χρόνων γύρω στο 1200 είναι και τα λίγα λείψανα τοιχογραφιών, όσα σώθηκαν στην Αγία Βαρβάρα του Γλέζου(10).

13ος αιώνας
Από τις αρχές του 13ου αι. χρονολόγησα τις τοιχογραφίες του «Αγίου Πέτρου» Γαρδενίτσας(11), έργο ενός ζωγράφου διακρινόμενου για λαϊκή σοφία. Η τέχνη του θυμίζει γραπτό διάκοσμο εκκλησίας των Κυθήρων. Άλλωστε στον «Άγιο Πέτρο» εικονίζεται και ο τοπικός Άγιος του νησιού Θεόδωρος ο Κυθηριώτης. Στην επιγραφή της Έγερσης του Λαζάρου απαντούν τύποι χαρακτηριστικοί της Μανιάτικης διαλέκτου όπως «δεύρου έξου». Ίσως λοιπόν ο ζωγράφος ήταν ντόπιος. Τα φώτα στο μέτωπο του Χρυσοστόμου αποτελούν ανάμνηση τρόπου αποδόσεώς των στο τέλος του 12ου και στις αρχές του 13ου αι.

Τα φώτα πάλι ενδυμάτων που μοιάζουν με χτένια (Άγγελος Αναλήψεως) συνδέουν το διάκοσμο του «Αγίου Πέτρου» με ζωγραφική και της Καππαδοκίας. Από τις τοιχογραφίες της Μάνης τον ίδιο τρόπο βρίσκει κανείς και στο γειτονικό Άγιο Μάμα του Καραβά (1232), όπου η Παναγία της Αναλήψεως εικονίζεται και εκεί σε προτομή ανάμεσα σε δύο Αγγέλους στο Α τύμπανο, πάνω από την αψίδα(12). Η πτυχολογία των ενδυμάτων μερικών μορφών του βρέφους της γεννήσεως, του Ιωσήφ και της Σαλώμης απαντά και στο ναό της Εγκλείστρας του Νεοφύτου στην Κύπρο(13) (γύρω στο 1200 ή αργότερα).

Το δεύτερο μισό του 13ου αι. ιδιαίτερα στη Μέσα Μάνη έχομε πλήθος τοιχογραφημένων ναών ή στρωμάτων τοιχογραφιών (γύρω στα 35 στη Μέσα Μάνη, 12 στην Έξω Μάνη, 7 στην Κάτω). Για την ερμηνεία του φαινομένου πρότεινα την υπόθεση πως ο μεγάλος αριθμός των οφείλεται στην αύξηση του πληθυσμού με πρόσφυγες από το Μοριά, που είχαν καταφύγει στην ακραία αυτή και άγονη περιοχή φεύγοντας από τους Φράγκους. Ίσως η ίδρυση ή η διακόσμηση τόσων ναών - και παλιότεροι αγιογραφούνται τώρα - αποτελεί και έκφραση ευγνωμοσύνης των ορθοδόξων κατοίκων για την απαλλαγή του τόπου το 1262 από την κυριαρχία των καθολικών.

Από τις Μανιάτικες τοιχογραφίες του 13ου αι. λίγες είναι ακριβώς χρονολογημένες με κτιτορικές επιγραφές, εκείνες που σώζονται στον Άγιο Μάμα του Καραβά (1232), στους Αγίους Αναργύρους του χωριού Κηπούλα(14) (1265), στο δεύτερο στρώμα του Αι-Στράτηγου Μπουλαριών (1275), στο Μιχαήλ Αρχάγγελο του Πολεμίτα(15) (1278), στον Άγιο Γεώργιο της Καρύνιας (1281). Από τα αχρονολόγητα σύνολα εντάσσεται με πολύ μεγάλη πιθανότητα στο 1263/64 το δεύτερο στρώμα των Αγίων Θεοδώρων της Καφιόνας (16). Στις επιγραφές δύο ναών (Κηπούλας και Πολεμίτα) αναφέρονται οι ζωγράφοι αντίστοιχα οι αδελφοί Νικόλαος και Θεόδωρος «από χόρας Φετζήτζας» και ο Γεώργιος Κωνσταντινιάνος, που ο τύπος του επωνύμου του υποδηλώνει τη Μανιάτικη καταγωγή του.

Επιβίωση παλαιοχριστιανικής παραδόσεως και μάλιστα του διακόσμου των Μαρτυρίων αποτελεί η απεικόνιση του επωνύμου ή των επωνύμων Αγίων στηθαίων, δεόμενων στο τεταρτοσφαίριο της κεντρικής ή των πλευρικών αψίδων(17).

Στο τεταρτοσφαίριο πάλι της αψίδας του Αγίου Δημητρίου Κέριας (γύρω στο 1300) εικονίζεται η Μεταμόρφωση, μοναδική επιβίωση προεικονοκλαστικής παραστάσεως Θεοφάνεια(18). Ο Χριστός του Μελισμού των Αγίων Θεοδώρων Καφιόνας εικονίζεται με γένια, λεπτομέρεια που βρήκε διάδοση σε ναούς της Επιδαύρου Λιμηράς.

Πρωτοπορειακή λεπτομέρεια της παραστάσεως του Αγίου Μανδηλίου (στο μέτωπο του Α τοίχου) είναι η απεικόνιση του βασταζόμενου με δύο χέρια από τις δύο άκρες στον Άγιο Γεώργιο της Καρύνιας (1281) (19).

Στο ναό των Ασωμάτων του χωριού Φλομοχώρι (τέλος 13ου αι.) το Άγιο Μανδήλιο του Α τοίχου ανάμεσα στα μετάλλια της Θεοτόκου και του Γαβριήλ αποτελούν τρόπο αποδόσεως του Ευαγγελισμού(20), όπως στο ψηφιδωτό του νάρθηκα της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

Ο Χριστός της Βαπτίσεως στον Πρόδρομο της Μεγάλης Καστανιάς μαρτυρεί κατά την παρατήρηση της κ. Φανής Δροσογιάννη άτεχνη απόδοση προτύπου, σαν εκείνου της Νέας Εκκλησίας του Togali της Καππαδοκίας(21).

Στην παράσταση της Καθόδου στον Άδη της Κηπούλας (1265), ανάμεσα στις μορφές της Π.Δ. εικονίζεται και ο Κάιν, λεπτομέρεια σπανιότατη.

Στον Άγιο Γεώργιο της Κέριας αξιοπρόσεκτη η απεικόνιση μεγαλόσωμων Προφητών στους πλάγιους τοίχους του Ιερού(22), Κτίτορες ζωγραφίζονται στην Αγία Κυριακή Μαράθου(23), στον Άϊ-Γιώργη Καρύνιας (1281), στον Άγιο Νικόλαο της τοποθεσίας Κακομάχι Σκαλτσιοτιάνικων(24).

Οι δυτικές επιδράσεις στην εικονογραφία είναι λίγες και σποραδικές. Σπουδαιότερη νομίζω τις κυματιστές, σαν κόκκινες φλόγες, ανεμίζουσες ταινίες, που ξεπετιώνται πίσω από το Χριστό της Καθόδου στον Άδη του Αγίου Πέτρου στου Γλέζου (β' μισό του 13ου αι.). Τη λεπτομέρεια ερμήνευσαν ο Ν. Γκιολές ως επίδραση ίσως από μικρογραφίες των Exultet(25).

Οι φωτοστέφανοι τέλος Αγίων σε ναούς που χρονολογούνται κοντά στα 1300 έχουν εμπίεστα έξεργα ή ζωγραφιστά κοσμήματα από επίδραση της τέχνης των Σταυροφόρων(26).

Από τα μνημεία της Έξω Μάνης κλασσικίζουσα είναι η τέχνη που χαρακτηρίζει λίγα υπολείμματα του πρώτου στρώματος τοιχογραφιών στο δίδυμο σταυρεπίστεγο ναό των Μαλευριάνικων Ζαρνάτας (β' τέταρτο 13ου αι.).

Κορυφαίο και πρωτοπορειακό ζωγραφικό μνημείο της Μέσα Μάνης αποτελούν οι τοιχογραφίες των Αγίων Θεοδώρων Καφιόνας (1263/64). Ο προϊστάμενος του συνεργείου μπορεί να ήταν πρωτευουσιάνος, ένας από τους στρατιωτικούς της συνοδείας του σεβαστοκράτορα Κωνσταντίνου, αδελφού του αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’. Το μνημείο εισάγει στη Μάνη το λεγόμενο βαρύ στυλ. Όλες όμως οι παραστάσεις δεν αντιπροσωπεύουν τον ίδιο ζωγραφικό τρόπο. Μορφές θυμίζουν Mileseva και Sopocani. Άλλοι όμως Άγιοι ίσως είναι ζωγραφισμένοι από συνεργάτη εγχώριο, προσκολλημένο στην παράδοση.

Συντηρητικός, επαρχιακός χαρακτήρας διακρίνει και τρία από τα χρονολογημένα ακριβώς μνημεία, τους Αγίους Αναργύρους Κηπούλας, λίγες παραστάσεις του δεύτερου στρώματος, στον Αι-Στράτηγο Μπουλαριών (1275) και τον διάκοσμο του Μιχαήλ Αρχαγγέλου στον Πολεμίτα (1278). Καλύτερης ποιότητος νομίζω πως είναι οι τοιχογραφίες του Αγίου Γεωργίου Καρύνιας (1281). Ο διάκοσμος του ναού των Αγίων Σεργίου και Βάκχου Κίττας θεωρήθηκαν από τη Μαρία Παναγιωτίδη(27) ως επαρχιακή έκφραση της μεγάλης ζωγραφικής, όπως είναι γνωστή από τους Αγίους Αποστόλους στο Pec (γύρω στο 1260).

Με τον ίδιο ναό της Σερβίας συνδέθηκαν και οι Απόστολοι της Αναλήψεως στην Αγήτρια(28) και νομίζω πως συνδέονται και οι μεγαλόφθαλμοι Άγιοι του δευτέρου στρώματος στον Αρχάγγελο Μιχαήλ της Κέριας. Του ίδιου ρεύματος λαϊκή απόδοση μπορεί να θεωρηθούν οι τοιχογραφίες των Αγίων Αναργύρων της Μίνας. Ο Ιωσήφ της Γεννήσεως παραβλήθηκε με μορφές του Ταξιάρχη στο Μαρκόπουλο Αττικής(29) (τελευταίες δεκαετίες του 13ου αι.). Στον Άγιο Νικήτα Κηπούλας (γ' τέταρτο του 13ου αι.)(30) σώζεται καλά το κεφάλι της Πλατυτέρας με τα έντρομα μάτια, προφανώς για το μελλοντικό σταυρικό τέλος του Υιού της. Για να μη μακρυγορώ δεν θα σταματήσω στο διάκοσμο και άλλων Μανιάτικων ναών της ίδιας εποχής(31).

Τελειώνοντας την αναδρομή στον 13ο αι. μπορώ να πω περιληπτικά πως οι περισσότερες τοιχογραφίες του δύσβατου και απόμακρου αυτού τόπου αντιπροσωπεύουν την υστεροκομνήνεια κοινή, που δεν έπαυσε με παραλογές, επηρεαζόμενη δειλά από τα νέα ρεύματα, να καλλιεργείται ως το τέλος του αιώνα.

14ος αιώνας
Στον 14ο αι. ανήκουν οι τοιχογραφίες λιγότερων εκκλησιών, έργα συντηρητικά οι περισσότερες, στα οποία εμφανίζονται διστακτικά οι καινούργιες τάσεις της ζωγραφικής. Αλλού(32) έχω παραθέσει απαρίθμηση των μνημείων και αυτής της εποχής·είναι 9 στη Μέσα Μάνη, 2 στην Κάτω, και 5 στην Έξω Μάνη, χωρίς να υπολογίζω εδώ όσα χρονολογήθηκαν γύρω στο 1300.

Στις συντηρητικές τοιχογραφίες του δευτέρου μισού του 14ου αι. μπορούν να καταταγούν όσες κοσμούν τον Άγιο Νικόλαο στο χωριό Πολεμίτα(33).

Το πιο ενδιαφέρον σύνολο της ίδιας περιόδου στη Μέσα Μάνη έχω τη γνώμη πως είναι οι τοιχογραφίες του Αγίου Γεωργίου στο Νικάντρι, που καθορίστηκαν με την εποπτεία της εφόρου κ. Μπακούρου, από την οποία περιμένουμε και την δημοσίευσή τους. Πρέπει να στοιχούν προς την τέχνη της Περιβλέπτου.

Στην Έξω Μάνη εντυπωσιακές είναι οι τοιχογραφίες του μεσαίου κλίτους στον Άγιο Νικόλαο της Πλάτσας, των οποίων χορηγός ήταν το 1337/38 ο στρατιωτικός διοικητής της περιοχής, «ο πανσέβαστος εξαούσιος του δρόγγου των Μελιγγών Κωνσταντίνος ο Σπανής». Η Ντούλα Μουρίκη, που δημοσίευσε το μνημείο(34), ξεχώρισε τα χέρια δύο ζωγράφων. Στον ένα αποδίδει μεταξύ άλλων και τη Δέηση του τεταρτοσφαιρίου της αψίδας. Ο Χριστός με την πρωτόγνωρη εμφάνιση βρίσκεται μακρυά από το ιδανικό της κλασσικής ομορφιάς. Το ίδιο και ο δεύτερος αγιογράφος, που το έργο του δεν υστερεί σε ποιότητα. Την απόστασή του από τις κλασσικές δημιουργίες της βυζαντινής τέχνης φανερώνουν και τα χαμηλά μέτωπα των προσώπων, οι πεταχτές μύτες, τα σαρκώδη χείλη. Οι τοιχογραφίες του μεσαίου κλίτους, όπως γράφτηκε, δεν «βρίσκουν στενά παράλληλα ούτε στον ελλαδικό χώρο ούτε στα σέρβικα μνημεία»(35).

Το Ν κλίτος της εκκλησίας με τις πολλές σκηνές από το συναξάρι του Αγίου Νικολάου διακοσμήθηκε κοντά στη χρονολογία της επιγραφής του Σπανή. Τα πρόσωπα εδώ συνήθως δεν έχουν έντονη έκφραση ψυχικής ταραχής(36) και οι παραστάσεις στερούνται μνημειακού χαρακτήρα, ίσως ως πρότυπο χρησίμευσε φορητή εικόνα του Αγίου Νικολάου με σκηνές γύρω-γύρω από το βίο του. Παρατρέχοντας άλλες τοιχογραφίες του 14ου αι. δεν θα ασχοληθώ πολύ με έργα και της επόμενης εκατονταετίας. Δεν είναι ούτε πολλά ούτε ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα. Απλά μνημονεύω τους διακόσμους των ναών Αγίας Παρασκευής Πλάτσας(37) (1412), του Τρικάμπανου της Μεγάλης Καστάνιας και του Αγίου Νικολάου στο Κάστρο της Ζαρνάτας(38).

Παραπομπές:
1.
Ν.Β. Δρανδάκης, Άγιος Παντελεήμων Μπουλαριών. Ε.Ε.Β.Σ. ΛΖ’,1969- 1970, σ. 437-458. 27. A. Stykianou and Jud. Stylianou, The Painted Churches of Cyprous, London (1985) σ. 340 εικ. 202 και σ. 339.
2. Ν.Β. Δρανδάκης, εικονογραφία του Οσίου Νίκωνος, Πελοποννησιακά. Ε', 1962 σ.306-319.
3. Ευστ. Γ. Στίκα. Το οικοδομικόν Χρονικόν της Μονής Οσίου Λουκά Φωκίδος, εν Αθήναις 1970 πίν. 27. Για τη χρονολόγηση βλ. M. Chatzidakis, a propos de lebate et du fondateur de Saint-Luc, Cah Arch 20 (1969) 127-150.
4. Ν.Β. Δρανδάκης, Βυζαντινοί τοιχογραφίαι της Μέσα Μάνης, εν Αθήναις 1964 πίν. 30, 22, 41β.
5. Ο.π.σ.61.
6. Βλ. ο.π. πίν. 49.
7. Ο.π. σ. 65-112.
8. Γ. Παπαμαστοράκης, Το εικονογραφικό πρόγραμμα του τρούλου του Αγίου Γεωργίου (Επισκοπής) στην Κίττα της Μάνης, ΑΑΑ, XX (1987) σ. 140-157.
9. Σ. Καλοπίση, ΠΑΕ 1979 σ. 163-166.
10. Ν.Β. Δρανδάκης, Οι τοιχογραφίαι του «Αγίου Πέτρου» Γαρδενίτσας, Φίλια Έπη εις Γ.Ε. Μυλωνάν, Δ' 1990 σ. 82-134.
11. Χαρά Κωνσταντινίδη, Ο Άγιος Μάμας στον Καραβά Κούνου Μέσα Μάνης (1232) Λακ. Σπ. Γ (1990) σ. 142.149.
12. A. Stykianou and Jud. Stylianou, ό.π. σ. 357 εικ. 212 και C. Magno E. Hawkins, "the Harmitage of St. Neoghytos and its Wall Paintings", DOP20, 1966 εικ. 20.39.
13. Ν.Β. Δρανδάκης, Οι τοιχογραφίες των Αγίων Αναργύρων Κηπούλας (1265) Α.Ε. 1980 σ. 97-118.
14. Sophia Kalopissi-Venti, Dadicatory inciptions and Donor portraits in thirteerth Century Churches of Greece, Wien 1992 σ. 71-75.
15. N.B. Drandakis, Les paintures murales des Saits-Theodores a Kaphiona (Magne du Peloponnese) Cah Arch. 32,1984 σ. 163-175.
16. Ο ίδιος, Δεόμενοι Άγιοι επί του τεταρτοσφαιρίου αψίδος εις εκκλησίας της Μέσα Μάνης, ΑΑΑ, ΙΝ.1971. σ. 232-239.
17. Σοφία Καλοπίτη, ΠΑΕ 1979 σ. 189-193.
18. Ν.Β. Δρανδάκης, Παρατηρήσεις στις τοιχογραφίες του 13ου αιώνα που σώζονται στη Μάνη, The 17th International Byzantine Congress, Maior papers New York (1986)σ.689.
19. Μαρία Παναγιωτίδη ΠΑΕ 1978 σ. 14.
20. Φάνη Δροσογιάννη, Σχόλια στις τοιχογραφίες της εκκλησιάς του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στη Μεγάλη Καστάνια Μάνης, Αθήνα 1982 σ. 96.
21. ΠΑΕ 1974 σ. 128 και πίν. 106α.
22. ΠΑΕ 1979 σ. 202-206 και πίν. 131β.γ.
23. Ελένη Δωρή, ΠΑΕ 1978, σ. 148-151 και πίν. 122β.
24. Ν. Γκιολέ, Οι τοιχογραφίες του Αγίου Πέτρου Πύργου Διρού στη Μάνη και η ιδιόμορφη εις Άδου Κάθοδος, Λακ. Σπ. Στ' (1982) σ. 134-161.
25. ΠΑΕ 1979 σ. 205-206.
26. Ο.π. σ. 185.
27. ΠΑΕ.
28. Ν.Β. Δρανδάκης ΠΑΕ.
29. Ο ίδιος. Οι τοιχογραφίες του δεύτερου στρώματος στον Άγιο Νικήτα της Κηπούλας, ΔΧΑΕ περ. Δ' τόμ. Γ 1980-1981 σ. 239-257.
30. Βλ. πιο πάνω σημ. 44.
31. Ν.Β. Δρανδάκης, Από την Παλαιοχριστιανική και Βυζαντινή Μάνη (θέματα αρχαιολογικά-τοπογραφικά-δημογραφικά) Ιστορικογεωγραφικά τόμ.Α' 1986, σ.15-27.
32. Ο ίδιος, ό.π.
33. Ντούλα Μουρίκη, Οι τοιχογραφίες του Αγίου Νικολάου στην Πλάτσα της Μάνης. Αθήναι 1975.
34. Ο.π. σ. 73.
35. Ο.π. σ. 62.
36. Χαρά Κωνσταντινίδη, Ο σταυρεπίστεγος ναός της Αγίας Παρασκευής στην Πλάτσα της Έξω Μάνης, Πελοποννησιακά 18 (1985-86) σ. 423-439.
37.
Βλ. αντίστοιχα ΠΑΕ 1976 σ. 226-229 και Ελένη Δεληγιάννη-Δωρή, Τοιχογραφίες 15ου αιώνα στο Κάστρο της Ζαρνάτας, Τρίτο συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης, Αθήνα 1983 σ. 19-20.


Αρχιτεκτονική Β/Ε ] [ Ζωγραφική Βυζ. Εκκλ. ] Γλυπτική Βυζ. Εκκλ. ] Βυζ. Μνημεία ] Λεηλασία ] Παλαιοχριστιανικές ] Αϊ Στράτηγος ] Τρουλωτή Κοίτα ] Σωτήρας Γαρδενίτσας ] Άγιος Θεόδωρος ] Ασώματος Κοίτα ] Ταξιάρχης Γκλέζου ] Άγ.Πέτρος Γκλέζου ] Αη Πετράκης ] Αγ.Βαρβάρα Ερήμου ] Άγ.Νικόλαος Οχιάς ] Επισκοπή ] Βλαχέρνα ] Λιθανάγλυφα Ταξιάρχη ] Εκκλησίες  Έξω Μάνης ] Άγ. Ιωάννης Καστάνιας ] Εκκλ.Πύργου Λεύκτρου ] Μοναστήρι Σαμουήλ ] Μοναστήρι Βαϊδενίτσας ] Παναγιά η Σπηλιώτισσα ] Άγ. Θεόδωροι Δρύαλου ] Φανερωμένη ] Εκκλησίες Πραστείου ] Άγ.Γιάννης Φουρνιάτας ] Άγ. Θεόδωροι Π. Διρού ]