Από το βιβλίο του Ν. Δρανδάκη «Βυζαντινές τοιχογραφίες της Μέσα Μάνης»

Κοντά στο χωριό Σταυρί, πού υπάγεται στην Κοινότητα Κίττας, πλάι σε ένα «ξεμόνι»¹ του μικρού συνοικισμού Άγιος Γεώργιος, στολίζει βραχώδη κατωφέρεια, απέναντι στο ακρωτήρι Τηγάνι, κομψότατος ναός, σταυροειδής, δικιόνιος ελλαδικού τύπου, τρουλαίος με νάρθηκα, γνωστός στην περιοχή ως Επισκοπή και τιμώμενος στο όνομα της Παναγίας, όπως θέλει η παράδοση. Την εκκλησία μνημονεύει ο Arthur H. S. Megaw, με τη διασάφηση ότι δεν την είχε επισκεφθεί². Οι εξωτερικές διαστάσεις της είναι 9Χ6μ. Το κτήριο, πού διέσωζε στο κλειδί της Δ καμάρας μόνο δύο ή τρία κεραμίδια και διέτρεχε άμεσο κίνδυνο κατάρρευσης, στερεώθηκε και ονακεραμώθηκε από την άλλοτε Επιμελητεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Μυστρά³.

Η Δ πλευρά του ναού έχει κτιστεί κατά το μεγαλύτερο μέρος με μεγάλους λαξευτούς μαρμαρόλιθους. Οι δύο όρθιοι, πού πλαισιώνουν τη θύρα, έχουν χρώμα βυσσινί (ταινάριο μάρμαρο). Στη βάση του τοίχου, μόνο του Δ, διαμορφώνεται κρηπίδα. Τη διατήρησή της από τις συνήθειες του 12ου αί.⁴ ίσως επέβαλε η κατωφέρεια του εδάφους. Ανάμεσα στους λίθους παρεμβάλλονται εδώ και εκεί πλίνθοι. Δεν λείπουν και παλαιά μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη. Οι αψίδες του ναού είναι ημικυλινδρικές και ο τρούλος ανήκει στον λεγόμενο αθηναϊκό τύπο, κτισμένος με πωρόλιθους και τρόπο δομής πλινθοπερίκλειστο. Στις πλευρές του εναλλάσσονται παράθυρα και παράθυρα τυφλά. Τα πλίνθινα τόξα όλων επιστέφονται από μαρμάρινα πλαίσια. Τα παράθυρα φράζει μαρμάρινη πλάκα, πού έχει δύο ή τρεις οπές και επιπεδόγλυφο διάκοσμο. Οι μαρμάρινοι πολυγωνικοί ψευδοκιονίσκοι στις γωνίες του τρούλου υποβαστάζουν υδρορροές, πού αν κρίνει κανείς εκ των σωζόμενων, θα είχαν μορφή λεοντοκεφαλής⁵. Ο νάρθηκας στους πλάγιους τοίχους του διατρυπάται από μονόλοβο τοξωτό παράθυρο, φραγμένο με ανάγλυπτη μαρμάρινη πλάκα. Το Ν παράθυρο είχε τοιχιστεί πριν να τοιχογραφηθεί ο ναός. Στα τύμπανα των κεραιών του σταυρού τα παράθυρα ήταν δίλοβα, παραποιημένα σήμερα. Και οι δύο θύρες του ναού, Β και Δ, έχουν αλλοιωθεί κατά την εκτέλεση παλαιών επισκευών. Το μεγάλο ανακουφιστικό τόξο της Δ θύρας, φραγμένο σήμερα, είναι ελαφρώς πεταλόμορφο. Και ας σημειωθεί πως εκτός των πεταλόμορφων τόξων σε άλλα μνημεία της Μάνης του 12ου αι.⁶, πεταλόμορφο είναι το τόξο επάνω από τη θύρα του ασφαλώς χρονολογημένου ναού (1144/1145) των Αγίων Θεοδώρων Καφιόνας⁷.

Η μεσαία καμάρα του νάρθηκα, σχεδόν ίσου ύψους προς τη Δ κεραία του σταυρού, είναι ψηλότερη από τις εκατέρωθέν της εγκάρσιες καμάρες. Τα ιωνικά κιονόκρανα του ναού είναι σπόλια από παλαιότερα κτήρια. Και εδώ έχουν χρησιμοποιηθεί ως ελκυστήρες μαρμάρινοι ανάγλυπτοι κοσμήτες, από τους οποίους ο Δ είναι αμφίγλυφος. Και το μαρμάρινο τέμπλο, παραμορφωμένο από νεώτερες επεμβάσεις, ήταν ανάγλυπτο και διαμόρφωνε επάνω από την πύλη του ιερού πεταλόμορφο τόξο⁸. Οι κιονίσκοι του είχαν μορφή τετράδυμων ράβδων.

Το δάπεδο του ναού καλύπτεται από μαρμάρινες πλάκες. Μέσα στο ιερό έχει χρησιμοποιηθεί σε δεύτερη χρήση ως πλάκα δαπέδου σπασμένη τράπεζα προσφορών, διαμέτρου 0,70μ., με ελαφρώς υψωμένο στην περιφέρειά της πλαίσιο. Ό ναός της Επισκοπής χρονολογείται γύρω στο 1200⁹.

Από τις τοιχογραφίες του ναού διασώζεται μεγάλο μέρος, καθαρισμένο πρόχειρα από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Για τη συντήρηση του αρχιτεκτονήματος έγινε ήδη λόγος.

Παλαιότερο στρώμα - Εικονογραφική διάταξη
Ο γραπτός διάκοσμος της εκκλησίας, μιμούμενος κοντά στο έδαφος ορθομαρμάρωση, διαιρείται, όπως συνηθίζεται, σε ζώνες.

Στον τρούλο Παντοκράτωρ, κυκλωμένος από στηθάρια ωραίων Αγγέλων, δορυφορείται πιο κάτω, μεταξύ των παραθύρων, από πελώριους Προφήτες. Στα σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονταν οι Ευαγγελιστές.

Στον ημικύλινδρο της μεσαίας αψίδας οι υπερύψηλοι Ιεράρχες Γρηγόριος (;), Χρυσόστομος, Βασίλειος και Νικόλαος. Πιο πάνω στηθάρια Επισκόπων, από τους οποίους ένας είναι ο άγιος Λέων, πάπας Ρώμης. Στα τεταρτοσφαίρια των παραβημάτων δεόμενοι σε προτομή όσιοι, στην Πρόθεση αδιάγνωστος και στο Διακονικό Θεοδόσιος ο Κοινοβιάρχης. Στον Ν τοίχο του αγίου Βήματος, δεξιά του τοξωτού ανοίγματος, ο όσιος Λουκάς ο Στηρηοτης και πίσω, στο Διακονικό, Ρωμανός ο Μελωδός, που κρατεί κύλινδρο στον οποίο διαβάζεται η Παρθέ(νος), πρώτες λέξεις του κοντακίου των Χριστουγέννων. Όπως είναι γνωστό, τον ύμνο συνέθεσε ο ίδιος. Άλλοι άγιοι Διάκονοι εικονίζονται στα Α σκέλη των τόξων επικοινωνίας του ιερού με την Πρόθεση και το Διακονικό.

Στη μεσαία ζώνη του τύμπανου της Β κεραίας είναι ορατά υπολείμματα βαδίζοντος Αγγέλου, που φαίνεται πως ανήκε σε παράσταση του Ευαγγελισμού, απέναντι στην κορυφή του Ν τύμπανου πλαισίωνε το παράθυρο, χωρισμένη σε δύο τμήματα, η παράσταση της θεραπείας του τυφλού, ο οποίος διακρίνεται στο άκρο δεξιό να νίβεται σε κολυμπήθρα με στόμιο σταυρόσχημο. Τη συνηθισμένη στους δικιόνιους ναούς θέση του Ευαγγελισμού (Δ πλευρά των τοίχων που χωρίζουν το άγιο Βήμα από την Πρόθεση και το Διακονικό) καταλαμβάνουν εδώ το άγιο Μανδήλιο και το άγιο Κεράμιο, ενώ κάτω από το δεύτερο ο Χριστός Αντιφωνητής προφανώς επέχει θέση Δεσποτικής εικόνας.

Τις καμάρες των κεραιών του σταυρού κοσμούσε το Δωδεκάορτο. Σώζονται σε μεγαλύτερη ή μικρότερη έκταση λείψανα της Γέννησης, Υπαπαντής, Μεταμόρφωσης, Βαϊοφόρου, Αποκαθήλωσης, Καθόδου στον Άδη, Ανάληψης.

Στις καμάρες των πλάγιων διαμερισμάτων εικονίζονται πολλές σκηνές από το Συναξάρι του αγίου Γεωργίου, μαρτυρία πως ο ναός ήταν αφιερωμένος σε εκείνον, όπως υποδηλώνει και το σημερινό όνομα του γειτονικού συνοικισμού.

Παραπομπές
1. Ονομάζεται Κεντροκωλόσπιτο.
2. H Megaw, Byzantine Architecture in Mani, BSA XXXIII, 1932-1933, 150.
3. ΑΔ 17, 1961-1962, Β’, Χρον., 89 και πίν. 95β και δ.
4. Χ.Μπούρας, Η Παλαιοπαναγιά στη Μανωλάδα, ΕΕΠΣΑΠΘ Δ', 1969, 254.
5. Βλ. Βυζαντιναί τοιχογραφίαι Μάνης, πίν. 52β. Βλ. και Λ. Μπούρα, Ο γλυπτικός διάκοσμος του ναού της Παναγίας στο Μοναστήρι του Όσιου Λουκά (Αθήνα 1980) 42 και εικ. 72-73.
6. Αγίου Σεργίου και Βάκχου, Αγίου Θεοδώρου στου Καλού και των Αγίων Αναργύρων Μίνας (παλαιότερου του 13ου αι.).
7. Βλ. πιο πάνω, μελέτη IV, σελ. 70 εικ. 1.
8. Πεταλόμορφο τόξο σε τέμπλο έχω υπόψη από το ναΰδριο του Αγίου Προσδοκίμου στην Padova, S. Bettini, Padova e l’arte cristiana d’ Oriente, Atti del Reale Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, XCVI, 1936-1937, Β' μέρος, 203-297, πίν. Χ-ΧΙΙ, εικ. 5-7. Βλ. ακόμη και τμήμα γλυπτού από το Τηγάνι της Μάνης, ΠΑΕ 1983 Α', 268 και πιν. 179β.
9. Ch. Bouras, Church Architecture in Greece Around the Year 1200, Studenica et l’art byzantin autour de l’annee 1200 (Beograd 1988) 273 και ο ίδιος, Η ναοδομία στην Ελλάδα κατά το 12ο αιώνα. Η περίπτωση της Μάνης, Περιλήψεις Επιστημονικών Διαλέξεων, ΕΜΠ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων, Σπουδαστήριο Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής, Αθήνα 1985, 20-22. Βλ. και Ν. Β. Δρανδάκη, Ο ναός του Αγίου Γεωργίου επιστολής του αρχιεπισκόπου Αχρίδος Δημητρίου Χωματιανού, Ιστορικογεωγραφικά Β', 1988, 189-190.