Κεντρική σελίδα
Επάνω

 

ΤΑΙΝΑΡΟΝ ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ

Δικαίου Βαγιακάκου δ.φ., του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, Προέδρου της Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών

Εις την άκραν τον Ταινάρου
επί βράχων αποτόμων
ην η Θύρα τον Ταρτάρου,
πλησιάζουσι με τρόμον.

Αχανές και ερημία
του Κερβέρου η κραυγή
αντηχούσα φρικαλέα
εν τη φοβερά σιγή.

Ίσταται παρά το χαίνον
στόμιον του Άδου σκότος
Πνεύμα φόβου διιαβαίνον
τον ταράσσει αλλοκότως.

Φευ! εκεί λοιπόν πλανάται
ως σκιά η Ευρυδίκη;
Έρημος, δεν αγαπάται,
εις τον Πλοώτωνα ανήκει

Ένα παπόρι που περνά
κάτου’ς το Κάβο Ματαπά
σφύριξε, ξανασφύριξε,
………….
Ειδοποιείστε τα χωριά
Προσηλιακά κ’ Αποσκερά,
τι το παπόρι που περνά
έχει το όγδο Σύνταγμα
και δα ντο πάει τα’ς Γιάννενα
‘ς στις Μανωλιάσας τα βουνά…
Από το Κάβο Ματαπά
σαράντα μίλια μακριά
κι από τον Κάβο-Γκρόσο
σαράντα κι άλλο τόσο.
(Άσματα Ποιήματα - Μοιρολόγια για το Ταίναρο. Ένας θρύλος, πολλές ιστορίες).

Το Ταίναρον δεν είναι μόνον μία προέκτασις του Ταϋγέτου εις την Μεσόγειον, δεν είναι μόνον ένα συνηθισμένον ακρωτήριον από το οποίον μπορεί κανείς να ατενίζη την απέραντον θάλασσαν και να ξεκουράζη το μάτι του, όταν ήρεμος ο πόντος απλώνεται έως τα βάθη του ορίζοντος ή να θαυμάζη την αγρίαν μεγαλοπρέπειαν, όταν η Μεσόγειος δαρμένη από τους ανέμους αγκομαχεί και τα κύματα ορμούν με λύσσαν να ρημάξουν το στήριγμα αυτό του τιτανικού Ταϋγέτου. Δεν είναι μόνον ο τόπος από όπου μπορεί κανείς να θαυμάση την χρυσοπόρφυρον ανατολήν και την εναλλαγήν των χρωμάτων που δίδει η δύσις. Είναι και κάτι άλλο ακόμη.

Είναι μύθος μαζί και ιστορία· που η αρχή του χάνεται εις το παρελθόν, ιστορία που η συνέχεια της ευρίσκεται και εις το παρόν.

ΘΕΣΙΣ
Το ακρωτήριον Ταίναρον είναι το νοτιώτατον μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδος και της Βαλκανικής χερσονήσου, το οποίον, απλούμενον μεταξύ δύο κόλπων, του Λακωνικού και του Μεσσηνιακού, λογχίζει την Μεσόγειον θάλασσαν.

Είναι το αντίσκιον ακρωτήριον της Καλής Ελπίδος. Κατά τον γεωγράφον Στράβωνα, κείται επί του αυτού μετά του Φυκούντος μεσημβρινού και λαμβάνεται κατά την αρχαιλότητα ως σημείον από το οποίον προσδιορίζονται ναυτικαί αποστάσεις.

«Εντεύθεν –λέγει ο Στράβων- εις μεν Φυκούντα άκραν της Κυρηναίας προς νότον δίαρμα εστι σταδίων τρισχιλίων, εις δε Πάχυνον προς δύσιν, το της Σιλελίας ακρωτήριον, τετρακισχιλίων εξακοσίων, τινές δε τετρακισχιλίων φασίν εις δε Όνου γνάθον, ταπεινήν χερσόνησον ενδοτέρω των Μαλεών πεντακοσίωνείκοσι (πρόκειται δε κατά τούτου Κύθηρα εν τετταράκοντα σταδίοις νήσος ευλίμενος, πόιν έχουσαν ομώνυμον) εις δε Κώρυκον άκραν της Κρήτης εγγυτάτω πλους έστι σταδίων επτακοσίων πεντήκοντα».

Αλλά και οι νεώτεροι Πορτολάνοι σημειώνουν ότι «από τον κάβον Ματαπάν έως τον κάβον Μπον Αντοέα της Μπας>μπα-οίας είναι μίλια 280».

Ο ΦΑΡΟΣ
Εις το άκρον του Ταινάρου λειτουργεί ένας από τους αρίστους φάρους της Μεσογείου (λευκού σταθερού φωτός με ερυθράς αναλαμπάς 23 μιλ.), ανεγερθείς το 1887. Ανεκαινίσθη το 1930, κατεστράφη υπό των Γερμανών κατά την κατοχήν και ανεκαινίσθη εκ νέου το 1954. Ο φάρος αυτός σαν κουρνιασμένος πελαργός ατενίζει τον ατέρμονα πόντον και στέκεται μοναδικός οδηγός των πλοίων που περνούν από εκεί.

Το ακρωτήριον αποτελεί μίαν χερσονησίδα μήκους 2 1/2 μιλίων, η οποία τερματίζει τον Ταυγετον με ένα μικρόν ισθμόν. Εις το ένα μέρος και εις το άλλο του ισθμού αυτού υπάρχουν δύο «αμφίπυγοι» λιμένες, το Πορτοκάγιο (Ψαμαθούς) ανατολικά και το Μαρμάρι (Αχίλλειον) δυτικά. Ανατολικά της χερσονήσου αυτής υπάρχουν δύο ακόμη όρμοι καλοί, το Βαθύ προς Β. και ο Ασώματος ή Γιστέρνες προς Ν.

ΟΝΟΜΑ
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερον το ακρωτήριον είναι γνωστόν με διάφορα ονόματα, ως: ο Ταίναρος, η Ταίναρος, το Ταίναρον, η Ταιναρία άκρα, η Ταιναρία ακτή, ο κάβο-Ταίναρος, ο κάβο-Μεταπάς, ο κάβο-Ματαπάς, ο Κάβος της Μάνης, ο Βραχίων της Μάνης (Brazzo di Maina), το Κριτήοι, ο Λίθος, το Φανάρι.

Το όνομα Ταίναρον ως λέξιν προελληνικήν ητυμολόγησαν μερικοί από την ρίζαν ταιν-, την οποίαν συναντώμεν εις την λέξιν ταινία και την κατάληξιν -αρος, που φανερώνει πλησμονήν (όπως το σθεν - αρός, λιπ - αρός κ.λπ.). Ελέχθη δηλ. έτσι το ακρωτήριον δια το πολύ μήκος το οποίον έχει η χώρα.

Οι ναυτικοί γνωρίζουν το Ταίναρον με το όνομα Κάβο-Ματαπάς. Ο Κοραής ερμηνεύει την λέξιν εις το μέτωπον, ενώ άλλοι παραδέχονται ότι η ονομασία είναι Φραγκική: Mate-passe, Mate pon δηλ. πέρασμα κακόν και δύσκολον, εξ ου και το λεγόμενον από τους ναυτικούς: Από τον κάβο-Ματαπά σαράντα μίλια μα^ονά κι από τον Κάβο-Γκρόσσο σαράντα κι άλλο τόσο. Άλλοι ακόμη θέλουν και αυτήν την ονομασίαν Ματαπάς προελληνικήν. Περί των ονομασιών όμως του ακρωτηρίου θα δημοσιεύσωμεν ειδικώτερον προσεχώς.

ΜΥΘΟΣ
Κατά την παράδοσιν Ταίναρος, εκαλείτο μυθολογικός ήρως επώνυμος του ακρωτηρίου και της επ' αυτού πόλεως:

«Ταίναρος, πόλις από Ταινάρου του Γεραίστου μεν αδελφόν, Διός δε παιδός, ος πλέων συν Καλάβρω τω αδελφώ και τόπον της Πελοποννήσου καταλαβών τινα, Ποσειδώνος ιερόν ιδρύσατο, ό καλείται Ταίναρον».

Κατ' άλλον μύθον «έστι και Ταίναρος ο Ικαοίου υιός αφ’ ου καλείται η πόλις, η άκρα και ο λιμήν» ή ότι ο Ταίναρος ήτο υιός του Ελάτου και εγγονός του Ικάρου. Κατ' άλλην παράδοσιν ήτο υιός του Ποσειδώνος, εξ ου και το Ταίναρον της Λακωνικής. Ο Ησύχιος επίσης μας παραδίδει τα εξής: «Τέττιγος έδρανον η Ταίναρος. Τέττιξ γαρ ο Κρης Ταίναρον έκτισε». Αλλά και εξ άλλων πηγών έχομεν: «εκεί γαρ φασίν ελθόντα μετά στόλου Τέττιγα τον Κρήτα πόλιν κτίσαι και κατοικείσαι παρά το ψυχοπομπείον», και ότι ο «Ταίναρος ην έφορος των αγρών».

ΛΑΤΡΕΙΑ
Η περιοχή αυτή, η οποία σήμερον παραμένει έρημος, κατά την αρχαιότητα ήτο σημαντικός τόπος λατρείας. Ο χώρος κατ' αρχάς ήτο αφιερωμένος εις τον Ήλιον, του οποίου τα αναρρίθμητα πρόβατα με τα δασύτριχα μαλλιά έβοσκαν εκεί ελεύθερα. Εδώ είχαν σταματήσει θαυμάζοντες το θέαμα των προβάτων, οι Κρήτες της Κνωσού, ταξιδεύοντας προς την Πύλον, τους οποίους ο θεός Απόλλων παρηκολούθει, θέλων να τους κάμη κοινωνούς της λατρείας του και πρώτους ιερείς εις το Μαντείον των Δελφών:

Κρήτες από Κνωσού Μινωΐου
ες Πύλον ημαθόεντα Πυληγενέας τ' ανθρώπους έπλεον
ως έπλεον κραιπνός δε νότος κατόπισθεν έπειγεν
νήα θοήν. Πρώτον δε τταρημείβοντο Μάλειαν
ττάρ' δε Λακωνίδα γαίαν, Έλος τ' έφαλον πτολίεθρον,
ίξον, και χώρον τερψιμβρότου Ηελίσιο,
Ταίναρον ένθα τε μήλα βαθύτριχα βόσκεται αιεί
Ηελίοιο άνακτος, έχει δ' επιτερπέα χώραν».

Η λατρεία του Ηλίου εταυτίσθη με την του Απόλλωνος. Και λέγει η παράδοσις ότι ο Απόλλων παρεχώρησε το Ταίναρον εις τον Ποσειδώνα και αντ’ αυτού έλαβε την υπό του Ποσειδώνος κατεχομένην Πυθώ (Δελφούς), όπου ίδρυσε το περίπυστον κατά την αρχαιότητα Μαντείον με πρώτους ιερείς τους Κρήτας της Κνωσού οι οποίοι, ταξιδεύοντες προς την Πύλον, προσήγγισαν εις το Ταίναρον.

Έκτοτε επί του Ταινάρου ελατρεύετο πλέον ο Ποσειδών και όπως λέγει ο Παυσανίας, «επί τη άκρα ναός εικασμένος σπηλαίω και προ αυτού Ποσειδωνος άγαλμα».

Ενώ ο Στράβων αναφέρει «Ταίναρον ακτή εστίν εκκειμένη το ιερόν έχουσα του Ποσειδώνος εν άλσει ιδρυμένον».

Και εις το άλσος τούτο οι προσκυνηταί και οι ναυτίλοι προσερχόμενοι ανεπαύοντο κατά το θέρος, δεχόμενοι την θαλασσίαν αύραν από την ατέρμονα προ αυτών Μεσόγειον θάλασσαν.

Και άλλοι γεωγράφοι ομιλούν περί του Ταινάρου και του ιερού του Ποσειδώνος. Ο Σκύλαξ σημειώνει ότι «εν Ταινάρω ιερόν Ποσειδώνος υπό των Λακώνων ην ιδονμένον ισότιμον του εν Δελφοίς». Εις δε την περιήγησιν υπό Ανωνύμου (Σκύμνου της Χίου) φέρονται:

«Είτ’ έστι Πελοπόννησος εξής κειμένη
κόλπους βαθείς έχουσα και πολλάς άκρας,
Μαλαίαν μεγίστην Ταίναρόν τε λεγομένην,
Ιερόν Ποσειδώνος δε θεοπρεπέστατον
Υπό Λακώνων ενθάδ’ έσθ' ιδρυμένον».

Του ιερού τούτου ερείπια εις την σημερινήν επί του τόπου εκείνου εκκλησίαν «Ασώματος» είδε και περιέγραψε λεπτομερώς, κατά τους νεωτέρους χρόνους, ο Άγγλος περιηγητής Leake, ο οποίος επεσκέφθη το Ταίναρον τον Απρίλιον του 1805.

Οι λατρευταί του Ποσειδώνος απετέλουν ίδιον σύλλογον και εκαλούντο Ταιναρισταί κοινή δε εορτή των Λακώνων ετελείτο εις την Σπάρτην προς τιμήν του Ποσειδώνος καλούμενη Ταιναριάς ή Ταινάρια. Ο Ησύχιος μας παραδίδει: «Ταιναρίας παρά Λακεδαιμονίοις εορτή Ποσειδώνος και εν αυτή Ταιναρισταί», υπήρχε δε και ρήμα παραταιναρίζω δηλ. εορτάζω τα Ταινάρια, ως οι Λάκωνες.

Το Ταίναρον ήτο και θρησκευτικόν κέντρον των Ελευθερολακώνων. Υπήρχε δε εις την Σπάρτην και εις την θέσιν «Αγιαδών» κατά τους χρόνους του Παυσανίου και μνήμα του ήρωος Ταινάρου: «Προελθούσι δε Ταινάρου μνήμα εστι και την άκραν την εις θάλασσαν εισέχουσαν από τούτου φασίν ονομασθήναι». Αλλά και ο Ποσειδών εις την Σπάρτην είχεν ίδιον τέμενος παρά τα ηρώα του Λέλεγος, του Ίοπος και του Αμφιαράου: «Προϊόντων δε κατά την Αφεταΐδα ηρώα εστίν Ίοπος... και Αφιαράου και αυτού Λέλεγος... Τούτων δε ου πόρρω τέμενος Ποσειδωνος Ταιναδίου Ταινάριον δε επονομάζουσι».

Επί του Ταινάρου, κατά Παυσανίαν, υπήρχεν ακόμη πηγή «νυν μεν ουδέν ώστε και θαύμα είναι παρεχομένη, πρότερον δε τοις ενδιδούσιν εις το ύδωρ τους λιμένας, φασί, και τας ναυς θεάσασθαι παρείχε. Τούτο έπαυσε γυνή το ύδωρ μη και του λοιπού τοιαύτα επιδείκνυσθαι μεμιασμένην εναποπλύνασαν εσθήτα».

Ο επί του ακρωτηρίου τούτου λατρευόμενος Ποσειδών είναι γνωστός ως ο Ποσειδών ο επί Ταίναρω, Ταινάριος, Ασφάλειος και Πόντιος.

Πλην όμως του Ηλίου - Απόλλωνος και του Ποσειδώνος φαίνεται από την επιγραφήν «[Μ]ελησίης Διονύσωι» ότι ελατρεύετο και ο Διόνυσος. Κατά μίαν δε μαρτυρίαν «και η Άρτεμις η Βριτόμαρτις ην Ταιναρία από Ταίναρον και Κρήτης αφίδρυμα».

ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ
Πλουσιώτατον εις αναθήματα ήτο το ιερόν του Ποσειδώνος, από τα οποία καλύτερον ήτο ο Αρίων ο κιθαρωδός χάλκινος επάνω εις δελφίνι: «Και Αρίονος έστιν ανάθημα ου μέγα επί Ταινάρω, επί δελφίνος επεών άνθρωπος», το οποίον αφιέρωσεν «Αρίων ο κιθαρωδός ο Μυθυμναίος επί δελφίνος εξενεχθείς επί Ταίναρον». Επί του αναθήματος υπήρχε το κάτωθι επίγραμμα το οποίον αναφέρει ο Αιλιανός:

«Αθανάτων πομπαίσιν Αρίονα, Κυκλέος υιόν, εκ Σικελικού πελάγους σώσεν όχημα τόδε».

Το κατά τον Αρίονα, πλην του Αιλιανού, Ηροδότου, Παυσανίου, Στράβωνος και άλλων, περιγράφει θαυμάσια ο Πλούταρχος ε ις το Συμπόσιον των επτά σοφών.

Ο πλούτος του ιερού εγέννησε τον πειρασμόν και ιερόσυλοι και πειραταί εσύλησαν αυτό. Κατά τον Πολύβιον «Τίμαιος το τε επί Ταινάρω του Ποσειδωνος και το της εν Λούσοις, ιερόν της Αρτέμιδος εσύλησε», κατά δε τον Πλούταρχον (Βίος Πομπηίου) «οι πειραταί των ασύλων και αβάτων πρότερον ιερόν εξέκοψαν επιόντες το Κλάριον, το Διδυμαίον... τον εν Ερμιόνη της Χθονίας νέων... τον Ισθμοί και Ταινάρω και Καλαυρία τον Ποσειδώνος...».

Ήτο η περίοδος των Μιθριδατικών πολέμων κατά την οποίαν η πειρατεία είχε μεγάλην ανάπτυξιν.

Ότι το ιερόν τούτου του Ποσειδώνος ήτο πλούσιον και έχαιρε μεγάλης φήμης συνάγεται και εκ του ότι και από την Ήπειρον ακόμη έχομεν αφιερώματα εις τον θεόν.

Παραθέτομεν εδώ δύο δωρικάς επιγραφάς, αι οποίαι ευρέθησαν το 1867 εις τον Ασώματον (όπου ήτο το ιερόν του Ποσειδώνος). Δι’ αυτών γίνεται αφιέρωσις δούλων εις τον ναόν, την οποίαν υπογράφουν ο έφορος του ναού και οι μάρτυρες. Αι επιγραφαί εις μεταγραφήν έχουν ως εξής:

Η μία: «Ανέθηκε / Εκέφυλος / Νεαρέην / τω Ποσειδώ / νι. Έφορος / Αριστεύς. / Μάρτυρες / Αριστοτέλης. Ι Δημοφών».

Και η άλλη: «Ανέθηκε / Αισχρίων / Ηπειρώτης / τω Ποσειδώ Ι νι Ηρακλείδην / αυτόν και ταύτού. / Έφορος / Αγησίστρατος. / Μάρτυρες / Πρυαίος. / Επικύδης».

Συνεχίζεται…(Απρίλιος 2001)


Μανιάτικα Επώνυμα ] Μέγας Ναπολέων ] Διασπορά Μανιατών ] [ Ταίναρον 1... ] Ταίναρον 2... ] Καταγωγή Βενιζέλου 1 ] Αρχαιότητες... ] Καταγωγή Βενιζέλου 2 ] Σπήλαια Διρού 1 ] Αρεόπολη-Μελέτη 1 ] Οι Μανιάτες ] Ο Αρός ] Αρεόπολη-Μελέτη 2 ] Σπήλαια Διρού 2 ] Αλλόφυλοι στη Μάνη ] Ανάπτυξη Δήμων ] Ετυμολογία ονομάτων ] Κότρωνας ] Ξαρμάτωμα ] Νόστιμον Ήμαρ ] Αληθινή Ιστορία Διρού ] Η Ψυχή της Μάνης ] Ταινάριος άνθρωπος ] 590 τραγούδια ] Η Μάνη στο ΙΝΤΕΡΝΕΤ ] Από το βάθος... ] Η μάνα μας... ] Μάνη και Καλαμάτα ] Νομός Μάνης ]