ΚΑΣΤΡΟ ΖΑΡΝΑΤΑΣ

Της Ελένης Φάσσου

Το Κάστρο βρίσκεται στα βορειοδυτικά σύνορα της Μάνης πάνω από τον Κάμπο της Αβίας. Ο λόφος πάνω στον οποίο έχει χτισθεί βρίσκεται ανατολικά του Κάμπου, νότια της Μάλτας και δυτικά του Σταυροπηγίου (Βαρούσι). Στα θεμέλια του Κάστρου σώζονται πολυγωνικά οικοδομικά ερείπια γεγονός που οδήγησε αρκετούς μελετητές να ταυτίσουν την περιοχή με την αρχαία Γερηνία, μια από τις 18 πόλεις του «Κοινού των Ελευθερωλακώνων». Η περιοχή στην αρχαιότητα ανήκε στους Μεσσήνιους αργότερα ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αύγουστος την παραχώρησε στους Λάκωνες.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ
Για το Κάστρο της Ζαρνάτας υπάρχει ασυμφωνία στις γνώμες αν είναι Φράγκικο, Βυζαντινό ή Τουρκικό. Οι περισσότερες γνώμες συμφωνούν ότι είναι τουρκικό κτίσμα.

Οι Buchou-Boursian και Κουτήφαρης λένε ότι το Κάστρο είναι Φράγκικο, ο Φραντζής το λέει Βυζαντινό, ο Χάμμερ και ο Κουγέας το λένε Τουρκικό. Οι Κουγέας, Τσούτης, Boblaye Curtius και Cobll, υποστηρίζουν πως είναι χτισμένο επάνω στη Γερηνία του Νέστορα. Οι Frarer, Leake, Boursian και Lolling υποστηρίζουν πως η Γερηνία ήταν στις Κιτριές.

Ο Kevin Andrews αναφέρει ότι το Κάστρο της Ζαρνάτας παραχωρήθηκε το 1427 από τον Θεόδωρο Β' Παλαιολόγο στον διάδοχό του Κων/νο Δεσπότη του Μυστρά και αργότερα Βυζαντινό αυτοκράτορα. Κατά την εμφύλια διαμάχη ανάμεσα στο Θωμά και τον Δημήτριο Παλαιολόγο το κάστρο πολιορκήθηκε πολλές φορές.

Από πηγές του 17ου αιώνα το κάστρο αναφέρεται σαν Τουρκικό και συμπεριλαμβάνεται στα κάστρα που ιδρύθηκαν από τον μεγάλο Βεζίρη Αχμέτ-Κιουπουρλή με σκοπό να ελέγχει τις κινήσεις των Μανιατών. Με αυτή την εκδοχή πως το κάστρο χτίστηκε από τους Τούρκους συμφωνούν και οι

Wheler και Spon που περιηγήθηκαν τον Μοριά το 1676. Επίσης κάποιες άλλες πηγές θέλουν το Κάστρο να έχει χτισθεί λίγο πριν το 1685. Ο Βενετός Corner που υπήρξε γενικός Προβλεπτής της Πελοποννήσου από τον Απρίλιο του 1688 μέχρι τον Δεκέμβριο του 1690 σε έκθεση που συνέταξε σχετικά με την κατάσταση που επικρατούσε στην Πελοπόννησο κάνει αναφορά στα Κάστρα Κελεφάς και Ζαρνάτας.

Από άλλη ιστορική πηγή πληροφορούμεθα ότι το κάστρο της Ζαρνάτας χτίστηκε μετά το τέλος του Ενετο-Τουρκικού πολέμου στα 1669 από τον Καιζέ Αλή Πασά με διαταγή του Βεζίρη Αχμέτ-Κιουπουρλή. «Σκοπός του ήταν μαζί με το χτίσιμο του Κελεφά και Πορτοκάγιου να στερεώσει την τουρκική κυριαρχία στην ανήσυχη αυτή πλευρά του Μοριά και να περιορίσει την φιλοπόλεμη δράση των ανυπόταχτων Μανιατών». (Ι. Σφινόπουλος «Τα φράγκικα Κάστρα του Μοριά»). Για αυτό το γεγονός υπάρχει μια επιστολή των Μανιατών στα 1684 προς τον Μοροζίνι που του ζητούν την βοήθειά του για να εξαφανίσουν το εμπόδιο των Τούρκων του Κάστρου από τα σχέδια τους και τις απελευθερωτικές επιχειρήσεις τους. Μετά την κατασκευή του Κάστρου οι Τούρκοι στείλανε φρουρά από την Κόρινθο. Στις 11/9/1681 το Κάστρο παραδόθηκε έπειτα από πολιορκία των Μανιατών και μετά από διαπραγματεύσεις με τον Ζακυνθινό αρχηγό τους Παύλο Μακρή. Οι 180 τούρκοι πολεμιστές και τα 750 περίπου γυναικόπαιδα μεταφέρθηκαν στο μέρος που είχε συμφωνηθεί στις διαπραγματεύσεις. Ο φρούραρχός του Χασάν-Αγάς φοβήθηκε την εκδίκηση του Σουλτάνου και ζήτησε άσυλο στην Ενετία (κ. Σάθα: «Τουρκοκρατούμενη Ελλάς εκδ. 1962 σελ. 358). Ο Λοκατέλλι ανεβάζει τους τούρκους σε 400 και ονομάζει τον φρούραρχο τους Γκάρι-Τζόγλη. Ακόμα υποστηρίζει ότι η πτώση του κάστρου της Ζαρνάτας οφείλεται στο αποτέλεσμα της μάχης της Καλαμάτας. Μετά την παράδοση της Ζαρνάτας διορίστηκαν εκεί ως «Προνοηταί» ο Ν. Πολλάνι και ο Φρ. Τιερόλλο, ο πρώτος ήταν πολιτικός και ο δεύτερος στρατιωτικός. Η Ζαρνάτα παρέμεινε στα χέρια των Ενετών μέχρι το 1715 οπότε την ξαναπήραν οι Τούρκοι.

Ακόμη στα 1806 αγωνίστηκε στη Ζαρνάτα και ο Κολοκοτρώνης που είχε έλθει σε βοήθεια του Μπέη της Μάνης Παν. Κουμουνδούρου, όταν αυτός κηρύχθηκε έκπτωτος και πολιορκήθηκε από τους Τούρκους και τους Μανιάτες των Αντων-Μπέη Γρηγοράκη. Το κάστρο ήταν σε χρήση και μετά την Ελληνική Επανάσταση όπως φαίνεται από τις διάφορες προσθήκες που έγιναν ανάμεσα στις οποίες είναι μια εκκλησία και ένας ανεμόμυλος.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ
Το Κάστρο αποτελείται από ένα ισχυρό περιφερειακό τείχος πολυγωνικό που έχει γίνει από μεγάλους πελεκημένους ογκόλιθους. Το παλιό Ελληνικό κάστρο διακρίνεται από τις πλευρές ανατολικά, νοτιοανατολικά και νοτιοδυτικά. Το τείχος του κάστρου έχει μήκος 364μ. και το ύψος του έφθανε τα 10μ. περίπου, το πλάτος του ήταν 1μ. Είχε έξι (6) πύργους από τους οποίους οι δύο (2) ήταν στρογγυλοί και έβλεπαν προς τον Κάμπο, οι άλλοι τέσσερις ήταν τετράγωνοι. Είχε ακόμη δύο πύλες μια νοτιοανατολικά και μια βορειοδυτικά. Στη μέση του κάστρου υψωνόταν ο Πύργος του που ήταν εξοπλισμένος με 6 κανόνια από τα 51 που είχε το Κάστρο. Κοντά στο τείχος διακρίνεται ο μικρός παλιός ερειπωμένος ναός του Αγίου Νικολάου (Σωκ. Κουγέα: «Συμβολαί εις την ιστορίαν και τοπογραφίαν Β.Δ. Μάνης» - Ελληνικά τόμος 5 1923). Σήμερα στο ψηλότερο σημείο του λόφου σώζεται ένας μεγάλος τετράγωνος τριώροφος πύργος ύψους 15μ. περίπου με αψιδωτά παράθυρα και επάλξεις στη στέγη του και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα Μανιάτικου Πύργου.

Δίπλα στον πύργο βρίσκεται μια ερειπωμένη πενταόροφη οικία, κατοικία των καπεταναίων της περιοχής. Σύμφωνα με τον Κ. Andrews, ο πύργος θα πρέπει να χτίστηκε τον 18ον αιώνα, τότε που η Ζαρνάτα απολάμβανε εκκλησιαστικά και στρατιωτικά προνόμια. Ο Πύργος και η Οικία ήταν ιδιοκτησία πρώτα της οικογένειας Κουτήφαρη και μετά της οικογένειας Κουμουνδούρου.