Εκδοτικό σημείωμα ] Με τα αιγοπρόβατα ] 17η Μαρτίου ] Τα πιστόλια... ] Ταβέρνα Λαλούδες ] Κ. Νάντια Σερεμετάκη ] Η Μανιατοπούλα... ] Ο Βλάχος... ] Καρδαμύλη ] Το πιστόλι... ] Μανιάτικη Διπλωματία ] Η στάση των... ] Άνθη και Φυτά... ] Οι όμορφες... ] Η ιστοσελίδα... ] Γυμνάσιο - Λύκειο... ] Τρέχει σαν... ] [ Κάστρο Πασσαβά ] Λας ] Χωσιάρι ] Πυγμαχικοί θρύλοι ] Η ιστορία της... ]

 

Κεντρική
Επάνω

 

Επικοινωνία


Ηλεκτρονικό Ταχυδρομείο

Τηλέφωνα
27330 53670 &
210 7622266

Κατασκευή ιστοσελίδας
Γ.Η. Βενιζελέας

ΠΑΣΣΑΒΑΣ – ΛΑΣ - ΧΩΣΙΑΡΙ

ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΠΑΣΣΑΒΑ: Ορόσημο της Μάνης

Του Τζώρτζη Π. Τζωρτζάκη

Τ' ομορφοχτισμένο Κάστρο του Πασσαβά, βαθειά ριζωμένο σ' ένα λόφο, βρίσκεται στο τέλος της πεδινής ανατολικής Μάνης και ακριβώς στο σημείο που περνάει η κλεισούρα για τη βραχώδη περιοχή. Με τους περιφερειακούς του πύργους και τα δαντελένια μπεντένια του, ηλιάζεται σήμερα ήρεμο, μαυρισμένο, χορταριασμένο, επιβλητικό, μισοξεχασμένο στασίδι της Ιστορίας. Ο ταξιδιώτης που περνά κάτω από τη βορεινή απόκρημνη πλευρά του (το μοναδικό δρόμο για την Καρυούπολι και την Οίτυλο), θωρώντας ψηλά το Κάστρο, νοιώθει ξέμακρος από το σημερινό κόσμο, πετά κοντά σε παληές Ιστορίες και εποχές, με κόσμους γεμάτους πολεμικούς ξεσηκωμούς, Ιπποτικά έθιμα και υλοποιημένους ρωμαντικούς θρύλους, πού εξακολουθούν να διηγούνται οι συνταξιδιώτες του. Κι' ακούει πάντα την επωδό: Ο Πασσαβάς ήταν για αιώνες το σύνορο της Μάνης. Πρωτάρχισε ν' ακούγεται αυτό το ξενόηχο τοπωνύμι, όταν οι Φράγκοι της Τετάρτης Σταυροφορίας κατέκτησαν τον Μωρηά και μοίρασαν στους Άρχοντες και τους Ιππότες, κατά διαταγήν του Πρίγκηπα Cuillaume de Champlitte-Champenois (Γουλιέλμου Σαμπλίτη) τη χώρα σε φέουδα (1209).

«Του μισίρ Ντζά γαρ ντε Νουηλή ο Πασσαβάς του εδόθη
και τέσσαρα φίε να κρατή, φλάμπουρον να βασταίνη,
να ένι πρωτοστάτορας, να τα έχη ιγονικόν του».

Πούθε πήρε το όνομα η περιοχή και ποιά η σημασία της λέξεως, προσπαθούν να ερμηνεύσουν οι Ιστορικοί με εικασίες. Ο Άγγλος ιστορικός Μίλλερ (Φραγκοκρατία τ. Ι σελ. 78) το συνδέει με το πολεμικό πρόσταγμα των Γάλλων passe-avant, που σημαίνει «προχώρει», ο δε δικός μας Καθηγητής Απ. Δασκαλάκης (Μάνη σελ. 14) το συσχετίζει με την φράσιν pas-avant που σημαίνει «ουχί περαιτέρω».

Προσθέτω την ετυμολογίαν από τη γαλλική λέξη passe-vant (ουσ. αρσενικό) που θα πη το μέρος της γέφυρας που συγκοινωνεί η πρώρα (ενός πλοίου) με την πρύμνη του. Γιατί η θέσι του Πασσαβά μοιάζει κάπως με γέφυρα που συνδέει την απροπέλαστη βραχώδη Μάνη με την πεδινή ανατολική περιοχή της.

Θα προσθέσω ακόμη ότι κατά την Γαλλικήν ορολογίαν «Πασσαβάν» σημαίνει :

Αδεια κυκλοφορίας, ή τίτλος αποστολής ή κινήσεως ο οποίος δίδεται εις τους κατόχους ή τους μεταφορείς των οποίων τα εμπορεύματα πρόκειται να κυκλοφορήσουν ή να μεταφερθούν εν γένει είτε εις την περιοχήν των συνόρων είτε ατμοπλοϊκώς από ένα Γαλλικό λιμάνι εις άλλο επίσης Γαλλικό, είτε από ένα σημείον εις άλλο του Γαλλικού εδάφους μέσω ξένου εδάφους. Επίσης δε «Πασσαβάν» είναι ή «Άδεια κυκλοφορίας» η παρεχομένη όταν η μεταφορά ενός ποτού υποκειμένου εις δασμόν, λαμβάνει χωράν εις τόπον απαλλασσόμενον φορολογίας.

Και θα υπενθυμίσω ότι σήμερον διατηρείται το τοπωνύμιον «Φόρος» ή «διόδια» εις τα σημεία όπου είναι ή ήτο τοποθετημένον Τελωνειακόν ή Δημοτικόν φυλάκιον ελέγχου ή φορολογίας, όπου οι μεταφορείς επλήρωναν τον φόρον ή έδειχναν την ατελή άδειαν μεταφοράς.

Ας σημειωθή ότι επί Κατοχής το Ψυχικό της Αττικής είχε χάσει το όνομά του και το είχε αντικαταστήσει με τον τίτλο: «Πόστο Μπλόκο» από το φυλάκιον Ελέγχου του Ιταλικού Φρουραρχείου, όπου οι διερχόμενοι έδειχναν την άδειαν μετακινήσεώς των ή μεταφοράς εμπορευμάτων του Ιταλικού Φρουραρχείου, το «πασσαβάν» δηλαδή των Φράγκων.

Γίνεται λοιπόν φανερόν ότι εις την τοποθεσίαν «Πασσαβάς» οι διερχόμενοι έδειχναν την άδειαν μετακινήσεώς των ή μεταφοράς εμπορευμάτων, και από τας Αδείας «passavant" επήρε το όνομα ο τόπος και το Κάστρο.

Ο Πασσαβάς στη Φράγκικη διανομή του Πριγκιπάτου του Μορέως απετέλεσε μία από τις 12 κληρονομικές βαρωνείες της κατακτήσεως (baronie de la conquete). Πρώτος βαρώνος ανεκηρύχθη ο Ιωάννης 1ος ντε Νεϊγύ (ή Ντζάς ντε Νουηλή, κατά παραφθοράν) κληρονομικός πρωτοστάτορας του Πριγκηπάτου (Jean Ier de Neuilly, grand Marechal de la Moree), ένας από τους κυριώτερους άρχοντες της Κούρτης του Μορέως. Αυτόν διεδέχθη ο υιός του Ιωάννης ΙΙος (Jean II).

Κατά τον χρόνον της Βαρωνείας του Ιωάννου ΙΙου, επικυρίαρχος Ηγεμών του ήτο, ο κατά σειράν τέταρτος Πρίγκηψ του Μορέως, Γουλιέλμος Βιλλεαρδουΐνος, ο Καλαμάτης, ή ο Γυλιάμος, κατά παραφθοράν (Guillaume de Villeharduin), ελληνομαθής φράγκος, γεννημένος στη Καλαμάτα. Φτειαγμένος στρατιωτικός, μετέφερε νικηφόρο το φλάμπουρό του, (χρυσό οικόσημο και μαύρο σταυρό με φιδοκέφαλα) στον Πάρνωνα και υπέταξε τους Τσάκωνες. Υστερα πήρε με πολιορκία τη Μονοβασιά (1248) και ασφαλίστηκε υπό επιδρομές των ορεινών του Ταϋγέτου, χτίζοντας τα κάστρα του Μυστρά, Μαΐνης και Λεύκτρου (1249-1250).

Η νικηφόρος πορεία του Γουλιάμου έδωσε σιγουριά στους κατακτητές. Οι Φράγκοι αφεντάδες του τόπου, άρχισαν να επιθυμούν τις συνθήκες μιας ασφαλισμένης ζωής, στη χώρα που κέρδισαν πολεμώντας μισό αιώνα. Αισθάνονται ακατανίκητη ανάγκη να ριζώσουν σ' αυτόν τον ξένο τόπο και αποφάσισαν να σηκώσουν οχυρές βάσεις. Σ' αυτές έδωσαν νέα ονόματα, τα οποία κράτησαν και σαν επώνυμα, αποβάλοντας τα παλαιά οικογενειακά των. Ο Ποιητής του Χρονικού του Μορέως αφηγείται:

«Αφότου γαρ έκέρδισεν ο πρίγκιπας Γυλιάμος το κάστρον της Μονοβασίας, επλάτυνε η αφεντία του ουκ είχεν γαρ να μάχεται με άνθρωπον του κόσμου. Οι φλαμουριάροι του Μορέως ομοίως κ' οι καβαλλάροι αρχίσασιν να πολεμούν κάστρη και δυναμάρια, ο κατά είς στον τόπον του να κάμνη το εδικόν του κι' ωσάν τα εκατασταίνασι τα δυναμάρια εκείνα αφήναν τα υπονόμια τους, τα είχαν εκ την Φραγκίαν κ' επέρνασιν του τόπου τους τ' όνομα όπου εβάναν».

Ετσι ακολουθώντας το γενικό παράδειγμα των Φράγκων φεουδαρχών, ο Ιωάννης II ντε Νεϊγύ, βαρώνος του Πασσαβά και κληρονομικός πρωτοστάτορας του Μορέως, έβαλε τις βάσεις του Κάστρου στο λόφο που είχεν ονομάσει ο πατέρας του Πασσαβά και το βάφτισε όμοια.

Το 1460 όμως ήτανε μαύρη χρονιά για το Μωριά Μωάμεθ ο Πορθητής έφθασε μέχρι το Μυστρά και κατέλυσε την Βυζαντινή ύπαρξη. Τα Λάβαρα των Δικεφάλων έπεσαν. Τότε οι Μανιάτες ξεσηκώθηκαν. Επρεπε να κρατήσουν απρόσβλητη τη φωλιά της ελευθερίας. Και ξεκίνησαν για τον Πασσαβά. Η αναμονή ήταν μάταιη. Ο Μωάμεθ δεν χτύπησε τη Μάνη.

Ομως είκοσι χρόνια αργότερα, οι Μανιάτες, με αρχηγό τον Κορκόνδειλο Κλαδά, ξανασηκώθηκαν (1481). Μετά επανειλημμένες πολεμικές διακυμάνσεις ο Μπεηλέρμπεης της Ρούμελης Αχμέτ κατέλαβε τον Πασσαβά. Θρύλοι ως σήμερα συνοδεύουνε την κατάλυσι του κάστρου και διηγούνται ότι η αρχοντοπούλα γκρεμίστηκε στο βάραθρο και ακόμα δείχνουν τα χνάρια του πέλματός της. Ετσι, η νίκη του Αχμέτ ξανάβαζε ορόσημο της Μάνης, τον Πασσαβά.

Το 1684 άρχισε Βενετοτουρκικός πόλεμος. Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1685 ο Πασσαβάς κατελήφθη από Μανιάτες και Βενετούς. Το κάστρο κατεστράφη σαν άχρηστο και άλλη μια φορά καταργήθηκαν οι φρουροί της Μάνης. Το 1699, όταν η Βενετία, στη αποικιακή μορφή της, ιδρύει το Βασίλειον του Μορέως, ο Πασσαβάς είναι περιφέρεια μιας από τις επτά Επαρχίες της Μάνης, και περιγράφεται ακατοίκητος.

Ηταν όμως γραφτό να γίνη πάλι τα κάστρο για χρόνια ορόσημο της Τουρκίας. Η νίκη των Τούρκων του 1715 ανάγκασε τους Βενετούς να παραχωρήσουν την Πελοπόννησο, πού κατακτήθηκε, εκτός από τη Μάνη, που άρπαξε τα άρματα. Το μισοφέγγαρο κυμάτισε εκεί έως το 1780. Οι Τούρκοι πάντα βλέπαν την ατίθαση Μάνη με άσβυστο μίσος και με την κρυφή λαχτάρα, να πατήσουν την ανεξαρτησία της. Ο Σουλτάνος θεωρούσε επικυρίαρχό της τον Αρχιναύαρχό του (Καπετάν Πασσά). Το 1780, ο Καπετάν Πασσάς Χασάν Τζελαϊδίν σάρωσε τους τυρανικούς τουρκαλβανούς του Μωριά, και «βούρκωσε τα βουνά» με την εξόντωσι των κλεφτών Κολοκοτρωναίων και Βενετσανάκηδων στη Καστάνια της Μάνης, χτύπησε με δόλο κατακέφαλα τη μεγάλη οικογένεια των Γρηγοράκηδων, γιατί αρνιώταν την επίσημη ηγεμονία και κάθε Τούρκικη σύμπραξι (Δασκαλάκη Μάνη σελ. 190). Κάλεσε στο Μυστρά τον αρχηγό της οικογενείας Εξαρχο Γρηγοράκη, τάχα να

συσκεφθούν για ειρήνη και για τα προνόμια της Μάνης. Παρά τον κίνδυνο, που διέβλεπε, ο Γρηγοράκης επήγε χάριν τής Πατρίδος στον Μυστρά και από κει μαζύ με τον Χασάν στην Τριπολιτζά, όπου απέρριψε αντεθνικές προτάσεις, για τις όποιες πραγματικά τον είχανε καλέσει. Φριχτά βασανιστήρια και απαγχονισμός ήταν το τέλος του Εθνομάρτυρα Εξάρχου.

Το Πάσχα του ιδίου χρόνου, κατά την τοπική συνήθεια, όλοι οι φίλοι πήγαν να συλλυπηθούν τη Μάννα του Ηρωα, φέροντας κουλούρια και κόκκινα αυγά, κι' όλοι τους άκουσαν τότε την ηρωική Μάννα να μοιρολογά :

«Δεν θέλω κουλούρια στην ποδιά, κόκκιν' αυγά στη ζουνάρια, μον' θέλω να δικηώσετε...».

Ολες οι γυναίκες την μιμήθηκαν τραβώντας τα μαλλιά τους. Τα συλλυπητήρια ήταν περιττά, με τη στάσι τους έπρεπε να εξαρθή η σημασία του δόλιου σκοτωμού του Αρχηγού. Το μαντάτο μεταδόθηκε από χωριό σε χωριό. Οι εκκλησίες άρχισαν τις καμπάνες. Οι σταυροί βγήκαν στις αυλές σαν αρχηγοί, οι πολεμισταί ακολούθησαν και στο Σκουτάρι έγινε γενική σύναξι. Με ορμή το ανθρωποποτάμι κύλησε και χτύπησε στο πρώτο εμπόδιο της Ορθοδοξίας και της Ελευθερίας, το ορόσημο των Τούρκων, το κάστρο Πσσσαβά, γεμάτο Τούρκους. Η επίθεση ήταν ασυγκράτητη με αρχηγό τον καπετάν Τζανέτο Γρηγοράκη (κατοπινό Ηγεμόνα της Μάνης) οι φανατισμένοι Μανιάτες περνούσαν από το σπαθί τους κάθε Τούρκικο κεφάλι. Ο Πασσαβάς έπεσε. Μα οι νικηταί δεν στάθηκαν εκεί. Προχώρησαν ως τα Τρίνασα, κόβοντας κάθε Τούρκο και έφτασαν στου Λάγιου, μεταφέροντες εκεί τα πολεμικά τους λάβαρα. Και μετέθεσαν εκεί το ορόσημο της ελεύθερης Μάνης, που ανεγνώρισαν αργότερα και οι Τούρκοι, όπως φαίνεται από το Εγγραφο του Καπετάν Πασσά και Βεζύρη Αβδούλ Καδήρ Πασσά, προς τον Μανιάτη επιστάτη του Τρινάσου και Λάγιου :

ΑΒΔΟΥΛ ΚΑΔΗΡ ΠΑΣΣΑΣ
Ελέω Θεού ΒΕΖΥΡΗΣ ΚΑΠΕΤΑΝ ΠΑΣΣΑΣ

Ημέτερε πιστέ Χριστόφορε Κρεντιράκη, επειδή, επληροφορήθημεν δι' αναφοράς του ημέτερου πιστού Πάς Πογού Μάνης Αντωνίου Γρηγοράκη, ότι είσαι Μαμούρης εις την Κυβέρνησιν και διαφύλαξιν των κατά τα Τρίννησα και λα γιου ραγιάδων σε προστάζομεν δια του ηγεμονικού μας τούτου ορισμού να κάμης καλώς ίζρά το μαμουριέτι σου κυβερνών εν ευθύτητι και δικαιοσύνη τους διαλειφθέντας ραγιάδες και προσέχων και υπερασπιζόμενος αυτούς εις το να μη παρενοχλούνται από τα πλησιόχωρα μέρη τον Μωρέως εν τω ιδίω αυτών τόπο, ούτε εξερχόμενοι δια χρέος τους ουδόλως να επηρεάζονται και να δοκιμάζωσι την παραμικράν ενόχλησιν ή από τους Μπουλούς-Πασσάδες, ή από άλλους τινάς του Καζά Μυστρός, ή άλλου τινός μέρους, ότι δεν το ανεχόμεθα κατ' ουδένα τρόπον, και αν εις το εξής ήθελε τολμήσει τις να παρενοχλήση εις το παραμ κρόν τους διαληφθέντας Τριννησιώτας και Λαγιώτας ραγιάδες απερχόμενους εν τω Καζά του Μυστρά σε προστάζομεν να απέρχεσαι εις τον εκείσε ζαπίτην να εμφανίζης τον παρόντα μας ηγεμονικόν οριομόν, και εάν αμέσως δεν ήθελε γίνη ή προσήκουσα πεδία εις τον παρενοχλήσαντα, να το εμφανίζης ευθύς εις τον ημέτερον πιστόν Πάς Πογού δια να μας το αναφέρη δια να διενεργήσωμεν τα εικότα δια του Υψηλοτάτου αδελφού μας Μόρα Βαλεσσή προς έκλειψιν εις το εξής και τελείαν απαλλαγήν των προς τους ρηθέντας ραγιάδες διενοχλήσεων πρόσεχε δε και εσύ καλώς να μην γίνωνται κατ' ούδένα τρόπον οι διαληφθέντες ρα γιάδες βλαπτηκοί και επιζήμιοι εις τους πλησιοχώρονς τούτους τόπους του Μωρέως, ότι ουδέ τούτο είναι ανεκτόν εις ημάς και εάν ήθελε φθάσει έν τοιούτον εις τας ακοάς μας, θέλεις μείνει εσύ αναπολόγητος πεδευόμενος δια του ημετέρου πιστού Πάς Πογού ούτω προστάζομεν ηγεμονικώς, και μη γενέσθω άλλως εξ αποφάσεως.

ασιη Φεβρουάριος

(εξεδόθη από του διβανίου τον βασιλικού Ταρσανά.)

Μετά τη σφαγή του Πασσαβά, οι πολεμισταί, ξαναγύρισαν τη Δευτέρα του Πάσχα με τους σταυρούς στις εκκλησίες και δοξολόγησαν το Θεό για τη νίκη κάναν τρισάγια στα νεκροταφεία, για να αγαλιάσουν οι νεκροί, μοίραζαν δε όλοι κόκκινα αυγά και πασχαλινά κουλούρια. Από τότε ως σήμερα, μένει έθιμον, σε όσα χωριά πήραν μέρος στην εκστρατείαν αυτή, να περιφέρεται την Δευτέρα του Πάσχα, ο σταυρός και να προσφέρωνται στον ιερέα αυγά και κουλούρια.

Ετσι από το 1780 ο Πασσαβάς των Φράγκων Βαρώνων de Neuilly έπεσε στα Ελληνικά άρματα και από τότε ως σήμερα μένει μάρτυρας των σκληρών και αδίκων επιδρομέων Φράγκων, Βενετών και Τούρκων, αλλά και της υπερόχου ανδρείας και λατρείας προς την ελευθερίαν των ηρωοπαίδων της Μάνης.

Επισημάνσεις σχετικές με το κάστρο του Πασσαβά, (Λιναρδάκη Άννη)
Από νεότερες έρευνες προκύπτουν κάποιες παρατηρήσεις στο αξιόλογο άρθρο του 1963 του Τζώρτζη Τζωρτζάκη.

Το πιθανότερο είναι πως το κάστρο του Πασσαβά χτίστηκε από τον φράγκο βαρώνο Jean de Nully (Ζαν ντε Νουλύ), ο οποίος αναφέρεται στο Χρονικόν του Μορέως (στ. 1946-8 και 3161-2) ως Ντζας, και αλλού Ιωάννης, ντε Νουηλή, και από όχι τον σχεδόν ομόηχο και προγενέστερο του Jean de Neuilly (Ζαν ντε Νεγύ). Έτσι, η χρονολογία της ανέγερσης του κάστρου τοποθετείται γύρω στα 1254 και όχι στα 1209.

Ας σημειώσουμε και μία ενδιαφέρουσα πρόταση για την εξήγηση του τοπωνυμίου Πασσαβάς, προερχόμενου από τη φράγκικη λέξη Passavant (Πασσαβάν). Το τοπωνύμιο Πασσαβάν το βρίσκουμε και στη Γαλλία των φράγκων: στην περιοχή της Καμπανίας στο Μaine-et-Loire ως Passavant-sur-Lagny ήδη από τον 11ο αιώνα, στη Meuse ως Passavant-en-Argonne στα 1242, και ως Passavant-la-Rochère επίσης στην Καμπανία, στα 1125 όπου έχουμε την ανέγερση ομώνυμου κάστρου.

Το «Passavant» ήταν μέρος του εμβλήματος-πολεμικής κραυγής των φράγκων ιπποτών της Καμπανίας «Passavant li Meillor», που σήμαινε «Ας περάσει μπροστά ο καλύτερος», την οποία υιοθέτησαν από τα 1125 και στο εξής. Έτσι, ο Jean de Nully, ο καμπανέζος ιππότης της τέταρτης σταυροφορίας, που θεωρείται πως ανέγειρε το κάστρο στη Μάνη μετέφερε την πολεμική τους ιαχή και στη νέα πατρίδα-κατάκτηση, ονομάζοντας Passavant το κάστρο και τη βαρωνία του.

 

Βιβλιογραφία
M. BREUILLOT, «Το κάστρο του Πασσαβά στον Μορέα: Τοπωνυμία και Ιστορία », Λακωνικαί Σπουδαί 11 (1992), σ. 299-309.
Ε. KAΡΠOΔINΗ-ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ, Κάστρα της Πελοποννήσου, Αθήνα 1993, σ. 244-245.
Κ. ΚΟΜΗΣ, Πληθυσμός και οικισμοί της Μάνης 15ος - 19ος αι., Ιωάννινα 1995, σ. 319.


Προηγούμενη Επόμενη