Κεντρική σελίδα
Επάνω

 

ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ

Μέσα από τα μοιρολόγια το «ΞΑΡΜΑΤΩΜΑ». Η προσβολή να μην έχεις ντουφέκι

του Γιάννη Γκλεζάκου

Οι σημερινοί Μανιάτες, της Μέσα και της Έξω Μάνης, είναι απόγονοι εκείνων που κατοίκησαν την περιοχή κατά βάση μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης και μέχρι την Επανάσταση του 1821. (Υπάρχει βέβαια ιστορία του Ταινάριου ανθρώπου 200.000 π.Χ., της Νεολιθικής Εποχής 4.000 π.Χ., των Μεγαλιθικών 8.000-1.000 π.Χ., των αρχαίων στα Κιόνια κ.λπ. 500 π.Χ., των Σπαρτιατών του Νάβη, μετά των Ρωμαίων 500 π.Χ. κ.λπ. έως σήμερα. Αλλά κυρίως μετά την άλωση του Βυζαντίου. Ο Νίκανδρος Κοντόσταυλος κ.ά. ήρθαν οργανωμένοι και κατοίκησαν με στρατιωτικό τρόπο στη Μάνη).

Ήταν, συνεπώς, άνθρωποι που διώχθηκαν κυρίως από τους Τούρκους (αλλά και από Βενετούς κ.λπ.) και κατέφυγαν στη μόνη περιοχή που έμενε αδούλωτη και ασφαλώς ήταν άνθρωποι που ήταν αγωνιστές και που γι' αυτό είχαν εκδιωχθεί από τις πατρίδες τους.

Αυτό το αίσθημα, το χάρισμα αν θέλετε, του αγωνιστή το κράτησαν αμείωτο μέσα τους και γι' αυτό η ιστορία της Μάνης είναι ένας συνεχής αγώνας, τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο κοινωνίας. Ο Μανιάτης της εποχής εκείνης είναι υποχρεωμένος να ζει σε μια περιοχή που δεν υπάρχουν γραπτοί νόμοι, δεν υπάρχει κράτος, υπάρχει δηλαδή αναρχία. Για να επιβιώσει κανείς πρέπει να περιορίσει αυτήν την αναρχία και να θεσπίσει κανόνες και άγραφους νόμους, σεβαστούς από όλους.

Δεν υπάρχουν δικαστήρια να απονείμουν δικαιοσύνη και άρα το άτομο πρέπει μόνο του να διεκδικεί το δίκιο του. όχι όμως με ετσιθελικό και ληστρικό τρόπο, αλλά κάτω από κανόνες της κοινωνίας που ασκεί την πίεσή της, επιβραβεύοντας όποιον υπακούει σε αυτούς και καταδικάζοντας όσους τους περιφρονούν.

Λαδομουντζουρία μένει σε όποιον δεν τιμωρεί την προσβολή που τυχόν του έγινε με τον ίδιο ή επωδυνότερο τρόπο.

«Έννοια σου σένα Κυριακή
το δίκανο θα δικηωθεί
μ' ένανε, δύο νη και τρεις...»,

απαντά ο Γιωργατζάς στην αδελφή του όταν εκείνη του έχει πει:

«Ε, μαυρισμένε Γιωργατζά
τόχουσι στον τροχάλακα
και το σαλαδουρίζουσι
και το σημαδορίχνουσι.
Τόχουσι για υπόληψη
και για δική σου προσβολή...».

Το ομώνυμο μοιρολόι μιλά για το ξαρμάτωμα, θανάσιμη προσβολή κατά τα έθιμα της Μάνης. Πιο κάτω αναφέρεται μία έκδοση αυτού του μοιρολογιού - και το λέω έτσι, γιατί τα παλιά μοιρολόγια από στόμα σε στόμα έχουν υποστεί διαφοροποιήσεις και αλλιώς λέγονται σε ένα χωριό, αλλιώς σε άλλο:

«Μες στο Κριαλιάνικο δέντρο
μαζώχτηκε πολύς λαός
και μες στη μέση ο Γεωργατζάς
κι έχει τα χέρια κρεμαστά.

Κι η Κυριακή τόνε ρωτά:
Γιατί καημένε Γιωργατζά
έχεις τα χέρια κρεμαστά;
Το δίκανο τι το ‘καμες;
Το φάες νη το πούλησες
νη στα χαρτία το 'παιξες
νη να μην το 'πιες κρασί
στου μπάρμπα μας το μαγαζί;

Κι ο Γιωργατζάς της απαντά:
Δεν το 'φαα, δεν το πούλησα
μήτε χαρτία το 'παιξα
μήτε και το 'πια κρασί
στου μπάρμπα μας το μαγαζί.
Το 'δωκα του κουμπάρου μας
να πάει να πουλοκυνηγά
να μας εδώνει τα μισά...»
(και ακολουθούν οι προαναφερθέντες στίχοι).

Σε αυτό το μοιρολόι - θα έλεγα και σε αυτό το μοιρολόι - είναι αξιοπρόσεκτο ότι η γυναίκα με την ειρωνεία της αναγκάζει τον Γιωργατζά να υποσχεθεί ότι θα πάρει το δίκιο του. Πολλές κοινωνικές διαδικασίες όπως αυτή αναδεικνύονται μέσα από τα μοιρολόγια ως τυπικές για την εποχή τους. Έτσι η γυναίκα τις περισσότερες φορές εμφανίζεται ως ο νους της πλοκής που ιστορείται στο μοιρολόι και ο άντρας ως η πρακτική του έκφραση.

Ο άγραφος νόμος, το καθήκον, τελικά ό,τι ορίζει τα δρώμενα παρουσιάζεται μέσα από τα λόγια και τα σχόλια του κοινωνικού περίγυρου του κεντρικού προσώπου. Ο Γιωργατζάς βρίσκεται γύρω από έναν κλοιό που σταδιακά κλείνει ολοένα και πιο ασφυκτικά γύρω του, ώσπου έχει μόνο μία και μοναδική λύση μπροστά του, αν φυσικά θέλει να λογίζεται σαν ενεργό μέλος ενός συνόλου με τυπικούς και καθορισμένους τρόπους αντίδρασης. Έτσι όπως αρκετές φορές και στην αρχαία τραγωδία, το άτομο κινείται όχι αυθόρμητα, αλλά βήμα το βήμα όπως η τύχη και ο τόπος του ορίζουν. Το ενδιαφέρον βρίσκεται πάντα στο πώς χειρίζεται αυτές τις συνθήκες, πως εισάγεται το ατομικό στοιχείο μέσα στο καθορισμένο κοινωνικό πλαίσιο. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα, ο τρόπος που ξετυλίγονται οι εικόνες στα παραδοσιακά αυτά Μοιρολόγια - ενώ εξιστορείται μια τυπική εξέλιξη γεγονότων - είναι και όλη τους η ιδιαιτερότητα.

(Συνεχίζεται)


28η Οκτωβρίου 1999 ] [ Ξαρμάτωμα Α' ] Ξαρμάτωμα Β' ] Αυτονομία ] Κτηματολόγιο ] Ουράνης για Μάνη ]