Η ΙΩΑΝΝΑ ΡΟΖΑΚΗ-ΓΙΑΤΡΑΚΟΥ

Του Γιάννη Ρουμελιώτη(1)

Στη Μαλτσίνα, τη σημερινή Μέλισσα, που είναι ένα από τα Μπαρδουνοχώρια της Ανατολικής Μάνης, υψώνονται δύο χωματόλοφοι, ο ανατολικός που ονομάζεται του Δούκα και ο δυτικός που τον καλούν Λάκκα ή Πάνω Χωριό.

Σ’ αυτούς τους δύο χωματόλοφους, που αποτελούσαν και χωριστούς συνοικισμούς, έχουν κτισθεί οι πύργοι των δύο μεγαλύτερων οικογενειών του χωριού. Στον πρώτο, το συνοικισμό Δούκα, προβάλλει ο πύργος των Ροζάκηδων, και στο δεύτερο, ο πύργος των Γραφαίων, δύο οικογένειες που αντιμάχονταν μεταξύ τους και στην Τουρκοκρατία και στην επανάσταση του 1821. Οι Ροζάκηδες είχαν πύργο και στον Άγιο Νικόλα. Μα κι εκεί αντιμάχονταν με Διπλαρακαίους και τους Πολυχρονάκηδες, δύο άλλες οικογένειες του χωριού.

Από την οικογένεια των Ροζαίων αναφέρονται από τους ιστορικούς, ο Σταμάτης, ο Σταυριανός και ο Δημήτρης. Όμως ως αρχηγός αυτής της μεγάλης οικογένειας, που είχε έλθει από το Νύφι της Μάνης, είχε αναγνωρισθεί ο Σταμάτης Ρόζος, δηλαδή ο πρώτος από τους παραπάνω τρεις. Μετά από την επανάσταση του 1821 μερικοί από τους Ροζάκηδες εγκαταστάθηκαν στη Σίνα, ένα μικρό συνοικισμό κοντά στο χωριό Αρχοντικό: «Κι η χωμένη, αν και είναι κτισμένη σ ένα γήλοφο, στη φάραγγα του Κολοπανά Σίνα (άλλοτε ήταν χωριό του τέως Δήμου Κροκεών) δεν υστερεί ούτε στην παραγωγή προϊόντων απ’ τα’ Αρχοντικό, ούτε στην πνευματική παραγωγή. Σ’ αυτήν εγκαταστάθηκε η οικογένεια του ηρωϊκού Καπετάν-Σταμάτη, που ήταν από τους κυριότερους αρχηγούς των γενναίων πολεμιστών της μάχης του Πολυτζάραβου, όπου και διακρίθηκε και γι’ αυτό αμείφθηκε και με το βαθμό του ταγματάρχη και με τη δωρεά εθνικών κτημάτων» (Γ. Δ. Καψάλης)

Σ’ αυτό τον πύργο της Μαλτσίνας γεννήθηκε η Ιωάννα Ροζάκη. Μεγάλωσε σύμφωνα με τις αυστηρές Μανιάτικες συνήθειες που επικρατούσαν στην οικογένειά τους, κι έμαθε λίγα γράμματα από το δάσκαλο της Σχολής Ροίτσας. Είναι η εποχή, που ο Καπετάν Ζαχαριάς Μπαρμπιτσιώτης, για μεγαλύτερη ασφάλεια έχει εγκατασταθεί στους πύργους του στο Σκουφομύτη, που από το σπίτι τους η μικρή Ιωάννα τους έβλεπε συνεχώς, γιατί βρισκόντουσαν πολύ κοντά στο χωριό Μαλτσίνα προς τα νοτιοδυτικά. Οι Τουρκομπαρδουνιώτες που κατοικούν τα χωριά της πέρα-Ρίζας έχουν κυριολεκτικά τρομοκρατηθεί. Δεν τολμούν να ξεμυτίσουν, γιατί ο Ζαχαριάς έχει γίνει «κράτος εν κράτει» μέσα στην Τούρκικη εξουσία της Λακωνίας και πιο πέρα όλης της Πελοποννήσου.

Η Ιωάννα δέκα χρόνων ήταν, όταν για πρώτη φορά ένοιωσε του πολέμου τον κίνδυνο. Κάποιος κακός Μανιάτης δολοφόνησε το 1805 τον Ζαχαριά κι οι Τουρκοαλβανοί πήραν πια θάρρος. Θυμάται, σ’ όλη τη ζωή της που έκαναν επιδρομή στους πύργους του Σκουφομύτη, τους είδε να καίονται, θυμάται ότι σκότωσαν πολλούς Έλληνες και κάψαν πολλά σπίτια. Τότε θέλησαν να χτυπήσουν και τους πύργους των Ροζάκηδων και των Γραφαίων στη Μαλτσίνα. Όμως οι δύο οικογένειες ξέχασαν τις αναμεταξύ τους διαφορές και μαζί με τους Ρόγκους από τα Κόκκινα Λουριά πολέμησαν γενναία και απέκρουσαν τους Τουρκομπαρδουνιώτες του Ρουμπή. Και η σύγκρουση αυτή, καθώς και άλλες, που είχαν γίνει κοντά στο χωριό Αρχοντικό, ανάμεσα στους Τουρκοαλβανούς και στο Ζαχαριά, έμειναν άσβηστες στη μνήμη της μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής της.

Έντονη μάλιστα της παρέμεινε η εικόνα, όταν ύστερα από κάποια μάχη φέραν το θείο της το Δημήτρη σοβαρά τραυματισμένο στον πύργο τους στη Μαλτσίνα. Τρόμαξε μόλις τον είδε. Μα η μάνα της την εξέπληξε αυστηρά: «Την Τουρκιά πολεμάμε Ιωάννα. Σκοτωμούς και τραυματισμούς είναι επόμενο να έχουμε. Πρέπει να σκληρύνει η καρδιά σου. Τώρα πια έγινες σωστή γυναίκα, δεκαέξι χρόνων είσαι. Και οι γυναίκες της γενιάς μας πολεμάνε τους Τούρκους μαζί με τους άντρες».

Από τότε η Ιωάννα Ροζάκη άρχισε πολύ διαφορετικά να βλέπει τη ζωή. Στον πύργο τους παντού κρεμασμένα καριοφίλια, σισανέδες και γιαταγάνια αντίκριζε καθημερινά. Ένοπλοι μπαινόβγαιναν ή για πόλεμο πήγαιναν ή για δουλειά στα χωράφια, γιατί ο εχθρός παντού παραμόνευε. Τέτοια στάθηκε η κατοπινή ζωή της, ώσπου το 1810, κάποια μέρα, η ομορφιά της, η εξυπνάδα της, η φήμη της οικογένειάς της την έφεραν νύφη σε μια άλλη πιο ξακουστή οικογένεια, στην Άρνα.

Ο Παναγιώτης Γιατράκος, από τη μεγάλη Μανιάτικη οικογένεια των Γιατρακαίων την παντρεύτηκε και έτσι εγκαταστάθηκε στον πύργο τους στην Αρνα. Γρήγορα προσαρμόστηκε στη νέα της ζωή και τα πεθερικά της την αγάπησαν πολύ. Έκανε και αρσενικό παιδί κι έτσι έφερε την ευτυχία και στον άντρα της. Μόνο σ’ ένα δεν μπόρεσε να προσαρμοστεί. Να ζει ανάμεσα στους Τουρκοαλβανούς. Ανύπαντρη, είτε στον πύργο της Μαλτσίνας ζούσε είτε στον πύργο του Αγίου Νικόλα, δεν είχαν τα χωριά καμιά επαφή με τους Τούρκους. Γιατί και στα δύο κατοικούσαν μόνο Έλληνες. Ενώ, εδώ στην Αρνα, ζούσαν Έλληνες και Τουρκοαλβανοί μαζί. «κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας φαίνεται πως ευτύχησε το χωριό να μην κατοικηθεί από σταράτους, αλλά από σμιγαδερούς Τούρκους και Έλληνες, δηλαδή ανακατωμένους, μεταξύ δε των Χριστιανών κι Ελλήνων κατοίκων του να είναι οι Γιατρακαίοι, οικογένεια με τίτλους ευγενικής καταγωγής» (Γ.Δ. Καψάλης).

Για την Ιωάννα Γιατράκαινα όμως ήταν έκδηλη, εδώ στην Αρνα, και πιο πιεστική η τουρκική σκλαβιά. Και μάλιστα ο Αγάς της Αρνας Σαλήχ Δερβούκο, με τους δύο ισχυρούς πύργους του, κάθε τόσο με τον άντρα της, ως προύχοντας πρώτος που ήταν, έκανε συχνά παρέα. Αυτό πλήγωνε την ψυχή της. Κι όταν μία μέρα, στον πρώτο χρόνο της παντρειάς της κρέμασε αυτός ο Αγάς έναν Έλληνα στον περίφημο πλάτανο της Αρνας, που βρίσκεται στην κεντρική πλατεία, η Ιωάννα Γιατράκαινα αναστατώθηκε. Την έπνιξε ο πόνος της κι η αγανάκτηση και κλείστηκε στο δωμάτιό της για να μην προδοθεί στους συγγενείς του άντρα της. Η πεθερά της όμως το κατάλαβε κι έτρεξε κοντά της.

Νοιώθω της είπε, νύφη μου, τη λύπη σου. Σ αυτόν τον πλάτανο της Άρνας οι Τούρκοι έχουν κρεμάσει πολλούς Έλληνες, που μετριούνται σε δεκάδες πολλές. Θα έλθει όμως η μέρα, που θα εκδικηθούμε για όλους. Χρέος έχουμε νύφη μου, στα παιδιά μας να εμψυχώσουμε το μίσος κατά των Οθωμανών. Κι εγώ τα ίδια συναισθήματα δοκίμασα, όταν παντρεύτηκα τον πεθερό σου. Κι εγώ ελεύθερη ζούσα, όταν ήμουν ανύπαντρη. Εδώ όμως στην Αρνα τράνεψε περισσότερο η αγάπη μου για τη λευτεριά, όπως τράνευε κάθε μέρα, κάθε στιγμή και το μίσος μου για τους Τούρκους. Ναι, βέβαια τους μιλάμε. Έχουμε σχέσεις με τον Αγά. Με αυτόν τον τρόπο όμως διαφεντεύουμε όσο μπορούμε πιο πολύ τα δίκια των χριστιανών. Το ίδιο θα κάνει και ο άντρας σου. Μα, όταν θα’ λθει με το θέλημα του Θεού, η ώρα για την απόκτηση της λευτεριάς μας, λιοντάρια θα γίνουμε όλοι και θα πολεμήσουμε τους αλλόθρησκους. Δικό σου χρέος τώρα είναι να διδάξεις το γιο σου να καταλάβει πως με τους Τούρκους πάντοτε πολεμάμε, φανερά ή κρυφά. Είμαστε φίδι στον κόρφο τους. Τους πολεμά με τον τρόπο μας, νύφη.

Η Ιωάννα δεν απάντησε. Σκούπισε τα δάκρυά της και μ’ ένα ελαφρό κίνημα της κεφαλής έδειξε πως συμφωνούσε με όσα της είπε η πεθερά της. Άλλωστε κι η μάνα της στον οικογενειακό τους πύργο, στην Μαλτσίνα, παρόμοια λόγια της έλεγε, για να κατευνάσει την επαναστατημένη ψυχή της, όταν ήταν ανύπαντρη κοπελούδα.

Έτσι πια στο εξής αφοσιώθηκε η Ιωάννα Γιατράκαινα πιο πολύ στην ανατροφή του παιδιού της. Οι κουνιάδοι της, τέσσερις σε αριθμό, τον περισσότερο καιρό έλειπαν από την Αρνα. Πότε στο εξωτερικό, Εφτάνησα, Ιταλία και πότε στο Μυστρά. Μα κι ο άντρας της, ο Παναγιωτάκης Γιατράκος, μόλις έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρίας, (26 Αυγούστου 1818, Κωνσταντινούπολη), σχεδόν όλον τον καιρό έλειπε από την Αρνα. Εκτός από το εξωτερικό πήγαινε στα ελεύθερα Μπαρδουνοχώρια, στον Άγιο Νικόλα, στην Καστάνια, στα Κόκκινα Λουριά και στο Αρχοντικό, όπου ερχόταν σ’ επαφή με τους καπετάνιους Πόγκο, Γράφο, Ρόζο, Βενετσανάκη, Γρηγοράκη και άλλους και με αυτούς πάλι ερχόταν σε συνεννόηση με τους Μανιάτες αρχηγούς.

Η Ιωάννα το παρατήρησε αμέσως. Και κάποτε ρώτησε τον άντρα της.
- Πάνε τώρα δύο χρόνια και σε βλέπω διαρκώς ανήσυχο, Παναγιώτη. Κι όλο ταξιδεύεις. Δεν ξέρω, αν έχω το δικαίωμα να ρωτήσω. Πρόκειται να γίνει τίποτα; Μήπως έχουμε νέο ξεσηκωμό;
- Προετοιμαζόμαστε, γυναίκα. Από τη μια στιγμή στην άλλη μπορεί να’ λθει η ώρα του ξεσηκωμού του Γένους μας.
- Για επανάσταση μιλάς Παναγιώτη; τον ρώτησε η γυναίκα του.
- Ναι. Μα τώρα θα ξεσηκωθούν όλοι οι Έλληνες. Και θα μας βοηθήσουν κι οι Μεγάλες Δυνάμεις. Γι’ αυτό εργαζόμαστε πολύ και μυστικά. Πρέπει να κερδίσουμε τη λευτεριά μας. Να ζήσουν τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας λεύτερα.
- Αμποτες να πετύχει μια τέτοια επανάσταση, άντρα μου. Μόνο να προσέξεις. Ο Αγάς μπορεί να μάθει τα μυστικά σας. Πρόσεχε.

Από κείνη τη μέρα η Ιωάννα άρχισε να ζει ενδόμυχα και μυστικά την αγωνία όλων των υπόδουλων Ελλήνων. Και κάθε στιγμή διαλογιζόταν: Πότε άραγε θα γίνει η επανάσταση; Θα πετύχει; Ποια μεγάλη Δύναμη θα βοηθήσει το Ελληνικό Γένος;

Μα, όταν άρχισε το 1821, όπως σ’ όλη την Ελλάδα, έτσι και στη Λακωνία, το «μυστικό» της Φιλικής Εταιρίας συζητιόταν ελεύθερα στους δρόμους. Οι απλοί ραγιάδες έδειχναν ενθουσιασμό. Οι προύχοντες όμως και ο Μπέης της Μάνης, της ελεύθερης, ήταν συγκρατημένοι, διστακτικοί Γιατί σκεφτόντουσαν αν ήταν ο χρόνος αυτός ο πιο κατάλληλος για μια ακόμη επανάσταση του Ελληνικού Εθνους.. Οσο για τους Τούρκους, αυτοί πέρασαν διαδοχικά από την ανησυχία, στο φόβο, για να καταλήξουν στον πανικό. Σ’ αυτό βοηθούσαν κι οι απανωτές αυτές καθημερινές πληροφορίες, αληθινές και ψεύτικες, που έφταναν για την προετοιμαζόμενη επανάσταση.

Γι αυτό και κάλεσαν τους προύχοντες του Μωριά μαζί με μητροπολίτες να πάνε στην Τρίπολη, για να συσκεφθούν δήθεν. Στην πραγματικότητα όμως για να τους κρατήσουν σαν όμηρους για μια επικείμενη επανάσταση των Ελλήνων. Μα ο Μαυρομιχάλης, ο μπέης της Μάνης, αρνήθηκε να πάει. Κι ακόμη όταν ο Κολοκοτρώνης έφτασε στη Καρδαμύλη της Μάνης από τα Εφτάνησα, όπως κι άλλοι αρχηγοί, ο Αγάς της Αρνας Σαλήχ Δερβούκο κάλεσε τον Παναγιώτη Γιατράκο στον οντά του.
- Τι είναι αυτά που μαθαίνω ορέ Γιατράκο; Πάλι τοιμάζετε επανάσταση; Τρελλαθήκατε ορέ, οι ραγιάδες. Θα τα βάλετε με το Ντουβλέτι; Σας γελάνε οι Φράγκοι, ορέ Γιατράκο! Ξεχάσατε τι πάθατε στα Ορλωφικά;
- Δεν ξέρω τίποτε, Αγά μου! Απάντησε ο Γιατράκος. Αυτά είναι διαδόσεις.
- Ετσι πιστεύω κι εγώ ορέ! Κι αν μάθεις κάτι, να μου το πεις, ορέ!
- Ασφαλώς Αγά μου, απάντησε υποκρινόμενος τον ανήξερο ο Παναγιώτης Γιατράκος.

Και όμως η Λακωνία ήταν ανάστατη. Η Μάνη έμοιαζε με καζάνι, που έβραζε από αγωνιστικότητα. Και όλοι ήταν βέβαιοι πως η κήρυξη της Επανάστασης είναι ζήτημα ημερών. Οι Τουρκομπαρδουνιώτες Αγάδες θαρρείς και πάταγαν πάνω σε αναμμένα κάρβουνα. Ο Ρουμπής, ο πιο δυναμικός Αγάς, κάλεσε στους πύργους του στους Γοράνους όλους τους Αγάδες των Μπαρδουνοχωρίων στις 20 Μάρτη 1821, για να εξετάσουν την κατάσταση και ν’ αποφασίσουν πως θα αντιμετωπίσουν τα γεγονότα, που μπορεί να δημιουργηθούν σ ένα ενδεχόμενο επαναστατικό κίνημα των Ρωμιών. Εντρομοι οι Αγάδες συγκεντρώθηκαν, αλλά δε συμφώνησαν. Αλλοι έλεγαν, μόλις γίνει τίποτα από τους ραγιάδες, να κλειστούν στους σαρανταοχτώ ισχυρούς πύργους τους και ν’ αμυνθούν. Αλλοι να φύγουν για το Μυστρά κι άλλοι να καταφύγουν στο απόρθητο φρούριο της Μονε,βάσιας.

Μα ακριβώς τη μέρα που συνεδρίαζαν στους Γοράνους και δε συνφωνούσαν, ήλθαν δύο εσπευσμένα μηνύματα. Το πρώτο έλεγε ότι στο Μαραθονήσι (Γύθειο) έφτασαν φράγκικα πλοία κι αποβιβάζουν στρατό πολύ και ξεφορτώνουν όπλα και πολεμοφόδια πολλά. Το δεύτερο μήνυμα ήταν από το Σουκιούρ Εφέντη του Μυστρά, που τους όριζε να κατευθυνθούν το συντομότερο για το Μυστρά, για να φύγουν μαζί με τους άλλους Οθωμανούς για την Τρίπολη. Οσοι όμως ήθελαν, μπορούσαν να κατευφύγουν στη Μονεμβάσια. Τώρα πια αντι για αποφάσεις δικές τους οι Αγάδες των Μπαρδουνοχωρίων έχουν εντολές να εκτελέσουν.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ...

(1)Ο Γιάννης Ρουμελιώτης γεννήθηκε στο χωριό Προσήλιο Λακωνίας από αγρότες γονείς. Σπούδασε φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και υπηρέτησε στην Ιδιωτική και Μέση Εκπαίδευση ως Καθηγητής, Γυμνασιάρχης και Λυκειάρχης. Παντρεύτηκε την Ελένη Κοτσάμπαση και απόκτησε δύο παιδιά. Το 1984 συνταξιοδοτήθηκε και έκτοτε διαμένει άλλοτε στην Αθήνα και άλλοτε στο χωριό του Προσήλιο.

Από τα φοιτητικά του χρόνια άρχισε να ασχολείται με την λογοτεχνία και την ιστορία και ιδιαίτερα της Λακωνίας, δημοσιεύοντας πολλές μελέτες, σε εφημερίδες, περιοδικά, εγκυκλοπαίδειες κ.λ.π.

Πήρε μέρος στον πόλεμο στην Αλβανία, καθ όλη τη διάρκεια του και στη συνέχεια στην Εθνική Αντίσταση, όπου εξακολούθησε τον αγώνα εναντίον των Ιταλών και Γερμανών κατακτητών. Έγραψε και δημοσίευσε βιβλία ιστορικού, λογοτεχνικού και λαογραφικού περιεχομένου.

                               


Εφημερίδα Μανιάτικη Αλληλεγγύη ] Η Ελληνική Γλώσσα ] Νέα Συλλόγων και Ομογένειας ] Ο Παπά Γιώργης Θεάκος ] Σπηλιά Ζαχαριά ] Βαρβιτσιώτικα ] Αναστατώσαμε τη Κύπρο ] Εφημερίδες της Λακωνίας ] Καινούργιο Βιβλίο για το Ζαχαριά ] [ Ιωάννα Ροζάκη - Γιατράκου (Α) ] Βαρβιτσιώτικα ] Εφημερίδες της Λακωνίας ] Τιμήθηκε ο Τύπος της Λακωνίας ] Ιωάννα Ροζάκη - Γιατράκου (Β) ] Βαρβιτσιώτικα ]