ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΛΕΥΡΙΟΥ

Β ΜΕΡΟΣ

Ενα χειρόγραφο από τον Ηλία Σαλαφατίνο για τον Πολυάραβο

Πάρα πολλά έγγραφα, απομνημονεύματα και ιστορίες έχουν δει το φως της δημοσιότητας μέχρι τις μέρες μας. Υπάρχει όμως ακόμη στα Γενικά Αρχεία του Κράτους άφθονο υλικό συσσωρευμένο και ανεκμετάλλευτο, ίσως δε και να κρύβει ακόμη σπουδαία στοιχεία από τον αντικειμενικό ερευνητή - ιστορικό. Ερευνώντας στα Γενικά Αρχεία του Κράτους βρέθηκε το παρακάτω δημοσιευόμενο χειρόγραφο που πρέπει να καταταγεί στη κατηγορία “Εκθέσεων”. Έκθεση θεωρείται μία κατηγορία “Ενθυμημάτων” που είναι η πρόχειρη ή λεπτομερής περιγραφή πολεμικών ή όχι γεγονότων, τα οποία συνήθιζαν να γράφουν οι αγωνιστές του 1821 και κατά τη διάρκεια του Αγώνα αλλά και μετά.

Μία τέτοια “έκθεση” μελετήθηκε από τον ερευνητή Χρήστο Ζερίτη από την Καλαμάτα που γνωρίζοντας τη δουλειά μας και την επιθυμία μας για συλλογή οποιονδήποτε πληροφοριών και γεγονότων του Μαλευρίου, είχε την καλοσύνη να μάς τη δώσει. Όπως γράψαμε και στο προηγούμενο φύλλο μας, πολύ λίγα στοιχεία έχουμε για τη μεγάλη μάχη του Πολυαράβου. Ευτυχώς όμως, τά κενά αυτά συμπληρώνονται τελευταία με δημοσιεύματα και αναλυτικά στοιχεία, που μάς έδωσε ο στρατηγός Γεώργιος Κουμανάκος (τεύχος 12), ο Νικόλαος Νικολούδης (τεύχος 14, χειρόγραφο Ιωάννη Πατσουράκου) και τώρα ο Χρήστος Ζερίτης. Το χειρόγραφο αυτό, συμπληρώνει την ιστορία του Μαλευρίου που τόσο ελλιπής είναι προς το παρόν. Ελπίζουμε τη προσπάθειά μας αυτή να πλαισιώσουν όσοι διαθέτουν ιστορικά στοιχεία, για να πάρει το Μαλεύρι τη θέση που της αξίζει ανάμεσα στην ιστορία της Μάνης.

Τίτλος του χειρογράφου είναι “Μάχη Πολυζαράβου εις Μάνην Επαρχία Μαλουσίου επί των συνόρων Μπαρδούνιας” και αποτελεί την εξιστόρηση της μάχης με γραφέα τον Ρ. Παλαμήδη και περιγραφέα τον Ηλία Σαλαφατίνο. Ο Ρ. Παλαμήδης έκανε μία απόπειρα μετά το τέλος της Επανάστασης να γράψει την ιστορία διαφόρων γεγονότων.

Το χειρόγραφο του θέματος είναι λειψό. Οι σελίδες του είναι 4. Πιθανολογείται από τον τρόπο γραφής, και τη ροή της εξιστόρησης, ότι πρέπει να λείπουν μία ή δύο σελίδες. Στο τέλος της κάθε σελίδας υπάρχει μία μονογραφή που αποτελείται από δύο γράμματα. Το ένα είναι ξεκάθαρο καλλιτεχνικά γραμμένο ήτα (η), και το άλλο δυσανάγνωστο γράμμα που θυμίζει κακογραμμένο (η). Μάλλον πρόκειται για απόδειξη της πατρότητος του κειμένου ή για απόπειρα του γράψαντος να τονισθεί η πατρότητα του κειμένου. Ο Σαλαφατίνος δεν γνώριζε γράμματα. Μία σύγκριση όμως της αυθεντικής υπογραφής του (την οποία έχει στο αρχείο του ο Χρήστος Ζερίτης) με τη μονογραφή του παρατιθέμενου κειμένου, μάς δίνει το δικαίωμα να συμπεράνουμε ότι το πρώτο γράμμα (η) είναι η γνήσια μονογραφή του Σαλαφατίνου. Επειδή όμως ο γράψας είδε ότι δεν είναι σαφές το ήτα (η) δηλ. Ηλίας, έβαλε πάλι το ήτα καλλιτεχνικά (η). Μία άλλη εκδοχή είναι, ότι βλέποντας το δεξί καλλιτεχνικό ήτα (η) ο γέρων Σαλαφατίνος, αντέγραψε κακώς το αριστερό ήτα (η).

Ντόναλντ Μακφαίηλ

 

“Μάχη Πολυζαράβου εις Μάνην Επαρχία Μαλουσίου (1) επί των συνόρων Μπαρδούνιας”

“Ο Ηλίας Σαλαφατίνος (2) ευρισκόμενος εις Οίτυλον, και μαθών ότι ο Ιβραίμης εκστρατεύη δια την Μάνην έρχεται με τριάκοντα Σπαρτιάτας εις το χωρίον ο Άγιος Νικόλαος, όπου ευρών τον Σταμάτην Ρόζον με τους υπό την οδηγίαν του, εχόρεσαν το Φρούριον της Μπαρδούνιας και περιμένων τον Ιμβραίμην, αλλ αυτός διαβάς από το αριστερόν μέρος, πλησίον του Γυθείου, εστρατοπέδευσεν εις Μπασαβά. Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης ευρέθη εις Μηνιάκοβα. Οι Τούρκοι ώρμησαν κατά των εκείσε Σπαρτιατών, οίτινες μετά μικρόν ακροβολισμόν, μη δυνηθέντες ν’ αντισταθώσιν υπεχώρησαν και ήλθον εις τα στενά Λαγκάδας και Τρικεφάλων. Οι Τούρκοι ήλθον κατόπιν των, εξ ών μερικοί έφθασαν έως εις το μοναστήριον Κότζια. Αλλ ευρόντες ανθίστασιν εγύρισαν οπίσω. Ο Γεώργιος και οι λοιποί οπλαρχηγοί κατέλαβον τα στενά οπόθεν ήτον αδύνατον πλέον να διέλθωσιν οι Τούρκοι. Οθεν ελθόντες εστρατοπέδευσαν κατά τον Πολυζάραβον, και επροσπάθουν ν ανοίξουν εκείθεν την οδόν δια να καταβώσιν εις την επαρχίαν της μέσα Μάνης (Κακαβούλια). Ευρισκόμενος λοιπόν ο Σαλαφατίνος εις την Σκαμνίτζαν, προς τον οποίον ήλθον οι Ζυγιώται υπό την οδηγίαν του Πανάγου και Στεφάνου Χρησταίων, και οι Σκυφιάνοι υπό τον Ιωάννην Φιορέτην και τον Δημήτριον Μπούτζουλην (3), των οποίων ο αριθμός υπερέβαινε τους τριακοσίους πεντήκοντα, αίφνης ακούουν πυροβολισμούς κατά τον Πολυζάραβον και την προφυλακήν φωνάτουσαν. “Τούρκοι εις τον Πολυζάραβον”. Οι εις Σκαμνίτζαν αμέσως εκίνησαν προς βοήθειά των. Ο Σαλαφατίνος ερχόμενος εις τον Πολυζάραβον απήντησε τον Πετροπουλάκην καθ οδόν με τους υπ αυτόν, τον παρεκίνησε να συμμεθέξη εις την μάχην. Αλλά αυτός προφασισθής ότι τον πονά το πόδι του ανεχώρισε (4). Συγχρόνως ο Π. Γιατράκος, ευρισκόμενος εις την Δεσφίνα, με τους υπ αυτόν πατριώτας του πολεμών και φεύγων, εισήλθε κ’ αυτός εντός του Πολυζαράβου ο δε Γεώργιος Γραφάκος με σαράντα εγχωρίους του πολεμών κατά του εχθρού από το χωρίον Δεσφίνα εισήλθεν εις το Πολυζάραβον. Εκεί ευρέθη και ο Βασίλειος (όνομα δυσανάγνωστο) μετά της μητρός και αδελφής του, όστις δειλιάσας απεφάσισε να φύγη (5). “Εδώ θέ να γίνη ο τάφος όλων” τώ λέγη η μήτηρ, “άλλως δεν φεύγης ζών από την οικίαν”. Τότε ο Γιατράκος ανέβη το όρος το καταντικρό του Πολυζαράβου. Οι Τούρκοι είχον εισέλθη ήδη εις το χωρίον και ωχηρώθησαν οι Ελληνες. Ο Βενετζανάκης Μουτζιράκος ωχυρώθη εις τα επάνω οσπίτια του Πλαγιανά. Εις την στιγμήν έφθασαν και οι από την Σκαμνίτζαν, οίτινες ευρόντες ευκαιρίαν εισήλθον εις την οικίαν του Βαβούλη. Εκ των αδιακόπως ερχομένων, καίτοι ολίγων, οι εις το χωρίον ενεθαρρύνοντο. Τούρκοι τινές ηθέλησαν να ωχυρωθώσιν εις ένα βράχον δια να προφυλάττωσι τους εις το χωρίον προσερχομένους προς βοήθειαν των συντρόφων των, αλλ επειδή ο βράχος ήτον ωχυρωμένος πρότερον από τον Γιατράκον, οπισθοδρόμησαν, και ήλθαν εις το στρατόπεδόν των,” (6).

 

(1) Το σωστό είναι “Μαλευρίου”. Πρόκειται περί λάθους που δείχνει ότι ο γράψας το κείμενο, δεν γνώρίζε την περιοχή.

(2) Το ότι το κείμενο αρχίζει με το όνομα του ένδοξου Οιτυλιώτη αγωνιστή είναι σαφής ένδειξη ότι αυτός περιέγραψε τα γεγονότα και κάποιος άλλος κράτησε σημειώσεις και πιθανώς αργότερα έγραψε το κείμενο. Ο Ηλίας Σαλαφατίνος ποτέ δεν έγραψε (ιδιοχείρως) κείμενα, διότι δεν ήξερε γράμματα.

(3) Μάλλον Μπούτσελη εννοεί.

(4) Πιστεύω ότι ο Σαλαφατίνος μειώνει και αδικεί τον Δ. Πετροπουλάκη, γιατί περί αυτού ομιλεί. Δίνει την εντύπωση ότι ο Πετροπουλάκης δεν έλαβε μέρος στη μάχη του Πολυαράβου. Τουναντίον ο Καρακασώνης στο βιβλίο του “Η Τριήμερος μάχη του Πολυαράβου”, αναφέρει: “Ο Δημ. Πετροπουλάκης κατά την μορφήν και ψυχήν ωραίος με το σώμα του και άλλες σημαντικούς Μανιάτες, το βράδυ της 13 Αυγούστου προς ενίσχυση των τμημάτων που μέχρι τη στιγμή εκείνη πεισματικά απέκρουαν τις εχθρικές επιθέσεις......... Ο Δ. Πετροπουλάκης είχε πιάσει με τους Τσαλαφατίνους, Σκυφιάνο, Μαυρομιχαλαίους και Τρουπάκη, το κέντρο της γραμμής αυτής..... Ο Δ. Πετροπουλάκης έδειξε στη μάχη αυτή ασύγκριτη παληκαριά.................. Για τις αρετές “άς μετά του υπ αυτόν σώματος επεδείξατο κατά την μάχην του Πολυαράβου ετιμήθη δια τού αριστείου ανδρεία”. Είναι φανερό ότι την εποχή που γράφτηκε η αφήγηση αυτή, ο Σαλαφατίνος ήταν υπέρμετρα επηρεασμένος από τη φιλοκυβερνητική στάση των Πετροπουλάκηδων και την αντικυβερνητική θέση των προστατών του Μαυρομιχαλαίων. Ίσως γι αυτό άδικα “ρίχνει λάσπη” στον Πετροπουλάκη.

(5) Το περιστατικό είναι άγνωστο διότι κανείς άλλος δεν θα ήταν σε θέση να το γνωρίζει αφού έγινε μεταξύ της μητέρας του και της αδελφής του, και αν πράγματι συνέβη οι γυναίκες δεν θα το διέδιδαν για να μη δυσφημιστούν.

(6) Το κείμενο δεν τελειώνει εδώ. Δυστυχώς οι υπόλοιπες μία με δύο σελίδες δε βρέθηκαν.

 

ΗΛΙΑΣ ΣΑΛΑΦΑΤΙΝΟΣ

Γεννήθηκε στο Οίτυλο γύρω στο 1780-1782. Ήταν γόνος της μεγάλης οικογένειας των Στεφανόπουλων. Σκοτάδι καλύπτει το παρελθόν του. Οι σημερινοί απόγονοι υποστηρίζουν ότι οι προπαπούδες του έφυγαν για τη Μεσσήνη της Ιταλίας στο διωγμό τους το 1675 από τον Λυμπεράκη Γερακάρη. Επέστρεψαν όμως αργότερα αφήνοντας το ιταλικό τους όνομα Lavarenti και παίρνοντας το Ελληνικό Κατσανός λόγω του σκουρόχρωμου δέρματός των. Στα Οιτυλιώτικα σόγια τούς ξεχωρίζουν σαν Λαβουρέντους. Ο Σαλαφατίνος πήρε το επώνυμο αυτό από το παρατσούκλι τσαλαφός-σαλαφός, απερίσκεπτος, ορμητικός, λόγω του χαρακτήρα του. Σε ηλικία 40 ετών τον βρήκε η επανάσταση του 1821. Η δράση του εντυπωσιακή από την πρώτη στιγμή του Αγώνα. Ξεκίνησε σαν μικρός καπετάνιος των σωμάτων της οικογένειας των Μαυρομιχαλαίων. Ο Πετρόμπεης τού είχε απεριόριστη εμπιστοσύνη και πάντα τον έστελνε στη μάχη μαζί με κάποιο γιο του ή αδελφό του. Ήταν σαν φύλακας άγγελος όλων των συγγενών του Μαυρομιχαλαίικου σπιτιού, τους οποίους υπηρέτησε πιστά, σεμνά και αθόρυβα.

Λίγα στοιχεία υπάρχουν διάσπαρτα σε ιστορίες και απομνημονεύματα για τη δράση του. Ως συνήθως οι ιστορικοί καλαμαράδες αγνόησαν τη προσφορά της Μάνης. Γι αυτό δεν είναι γνωστός ο Σαλαφατίνος. Έλαβε μέρος σε πάμπολλες μάχες εναντίον των Τούρκων και η δράση του ήταν πολυδιάστατη. Ξεκινά από την Αρεόπολη αφού ορκίζεται μαζί με τον Ηλία Μαυρομιχάλη να ξαναεπιστρέψουν στη Μάνη μόνο αν πρώτα έχει ελευθερωθεί η Ελλάδα. Για να κρατήσει ο όρκος τους υπόσχονται να μη κουρευτούν. Στις αρχές του 1822 ακολουθεί τον Ηλία Μαυρομιχάλη στη Εύβοια. Δυστυχώς η εκστρατεία απέτυχε και το χειρότερο σκοτώθηκε ο Ηλίας. στη μάχη του Κοκκινόμυλου στις 12 Ιανουαρίου 1822. Γυρίζει στο Μοριά και πάει παντού όπου τον καλεί η Πατρίδα πάντα μαζί με κάποιον από τους Μαυρομιχαλαίους. Παντού μπροστάρης και φοβερός μαχητής, εμπνέει φόβο στους εχθρούς και θάρρος στους Έλληνες. Οι άλλοι οπλαρχηγοί τον ζητούσαν δανεικό από τους Μαυρομιχαλαίους. Στη Μάνη γύρισε ξανά το 1826. Βέβαια ο όρκος του δεν είχε εκπληρωθεί στο ακέραιο. Είχε όμως δοξάσει το όνομά του ποικιλοτρόπως. Αναδεικνύεται Αίαντας στη Βέργα και κατακόπτει τον Ιμπραήμ με τους Αιγυπτίους του στον Πολυάραβο.

Μπορεί οι ιστορικοί να μην έγραψαν τα πολεμικά του κατορθώματα έγραψαν όμως για την ανιδιοτέλειά του. Όταν τον Ιούνιο του 1823, η πατρίδα ευγνωμονούσα για τις μέχρι τότε υπηρεσίες του τού προσέφερε 2000 γρόσια, αυτός αρνήθηκε να τα πάρει λέγοντας ότι δεν τα θέλει “γιατί η Πατρίδα είναι πιο φτωχή”. Ο Σπ. Μελάς στο “Γέρο του Μοριά” γράφει. “Φέρτε μου διαμάντια να γράψω το όνομα του Σαλαφατίνου”. Ακολουθεί και άλλη τιμή. Του προσφέρουν τον βαθμό του αντιστράτηγου. Τον αρνείται λέγοντας ότι “το στάδιον του Αγώνα είναι εισέτι ανοικτόν και όστις δεν αγωνισθεί μέχρι τέλους, παρανόμως και ακαίρως αξιούται”. Ο υπουργός πολέμου Χρήστος Περραιβός όταν διαβάστηκε στη Βουλή το κείμενο που έστειλε ο Σαλαφατίνος μαζί με την επιστροφή του διπλώματος της αντιστρατηγίας είπε: “Πρώτος έδειξεν έν έργον, το αληθές έργον του Ενάρετου Πατριώτου, γενόμενος ανώτερος δόξης δια την δόξαν της Πατρίδος, ενώ άξιοι και ανάξιοι καθημερινώς ζητούν να εύρουν δόξαν εις τους προβιβασμούς”.

Ο Ηλίας Σαλαφατίνος πέθανε στην Αθήνα στις 15 Νοεμβρίου 1856.

Χρήστος Ν. Ζερίτης
Τραπεζικός υπάλληλος
Καλαμάτα

ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Αξιότιμε Κε Διευθυντά
Προ ενός έτους περίπου διαβάζω την εφημερίδα “Καπετάν Ζαχαριάς” που στέλνετε στην κόρη μου Μαρία Λάσκαρη - Πετρουπουλάκου. Με βαθύτατη συγκίνηση διαβάζω για τα γνωστά ονόματα και χωριά της Μάνης και ιδιαιτέρως για το αγαπημένο μου χωριό Λύμπερδο, που γεννήθηκα και μεγάλωσα. Με συγκίνησε δε περισσότερο εκεί όπου σάς προσέφεραν τηγανίτες και τυρί. Θα ήθελα πολύ να είμαι στη παρέα σας, όμως τα γεράματα με δυσκολεύουν να μετακινηθώ, χωρίς να εμποδίζουν τις αναμνήσεις πικρές και γλυκές να μου κρατούν συντροφιά.

Στο τελευταίο φύλλο της εφημερίδας σας κύριε διευθυντά, γράφετε και αναρωτιέστε πως ο Τούρκος έφτασε ως την Κουτουμού και δεν προχώρησε στην Μάνη. Ποίος ήταν το εμπόδιο που τον κράτησε εκεί, τον καταπολέμησε και δεν τον άφησε να προχωρήσει; Θα σάς πληροφορήσω εγώ. Ήταν ο Καπετάν Παύλος Κουταλίδης που ξεκίνησε από τον Πύργο της Μάνης με τα τρία γιγαντόσωμα αδέλφια του, τον Λιάκο, τον Γιώργο και τον μικρότερο τον Γιάννη, και μαζί με άλλους τριακόσιους λεβέντες έφτασε στο Λύμπερδο.

Εκεί πάνω σε έναν λόφο έχτισε ένα φυλάκιο για να παρατηρούν με τα παλληκάρια του την περιοχή, το οποίο εσώζετο μέχρι που έφυγα εγώ από το χωριό μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, δεν ξέρω ίσως και σήμερα, και γι αυτό πήρε την ονομασία ο λόφος Βάρδια. Στους πρόποδες της Βάρδιας έχτισε ο Καπετάν Παύλος έναν τετραώροφο πύργο με επάλξεις, πολεμότρυπες και καταπακτές που σώζεται μέχρι σήμερα και είναι το πατρικό μου σπίτι που γεννήθηκα και έζησα. Ο Λιάκος έχτισε δικό του πύργο στον απέναντι λόφο που τους χώριζε μία ρεματιά. Ο Γιώργος έχτισε πύργο στα Χωμάτου και ο Γιάννης σε άλλη περιοχή στην Κουτουμού.

Από το όνομα του Καπετάν Παύλου πήρε το όνομα η οικογένεια Παυλάκου, που είναι και δικό μου πατρικό, από τον Λιάκο πήρε το όνομα η οικογένεια Λιακάκου, από τον Γιώργο η οικογένεια Γεωργαράκου και απο τον Γιάννη η οικογένεια Γιαννιτσαράκου. Όλα αυτά τα παλικάρια από τα γύρω βουνά κατέβαιναν στην Κουτουμού που ήταν το πέρασμα των Τούρκων προς το Γύθειο και τους κτυπούσαν. Σε κάποια από τις μάχες έπιασαν αρκετούς αιχμαλώτους και αφού τους πήραν τα όπλα και άλλα εφόδια, άφησαν τις γυναίκες να τους προσέχουν και τα παλληκάρια προχώρησαν για άλλες μάχες.

Ομως οι γυναίκες επειδή φοβήθηκαν για την ασφάλεια των ιδίων και των παιδιών τους και επειδή οι αιχμάλωτοι είχαν αρχίσει και γινόντουσαν επικίνδυνοι και δεν είχαν και αρκετό φαγητό να τους δίνουν, τους σκότωσαν με τα δρεπάνια που είχαν για το θερισμό. Σε ανάμνηση αυτού του συμβάντος χορεύουν και τραγουδούν ακόμα και σήμερα στις εθνικές γιορτές το: “Μανιάτες και Μανιάτισσες όλοι με μιά ελπίδα, το αίμα μας θα χύσουμε ως τη στερνή ρανίδα....” Στο χορό που χορεύεται από γυναίκες, η πρώτη κρατάει ένα δρεπάνι που το γυρίζει ψηλά χορεύοντας.

Αυτοί λοιπόν ήταν οι πρόγονοί μας που κράτησαν τον Τούρκο μακρυά από την Μάνη και το γνωρίζω από συζητήσεις με παππούδες και γιαγιάδες μου που διηγούντο την ιστορία της οικογένειάς μας, εγώ όμως πιστεύω ότι πρέπει αυτά να τα γνωρίζουν όλοι οι συμπατριώτες μας.

Εύχομαι η εφημερίδα σας πάντα να αγωνίζεται για την διάδοση της ιστορίας της Μάνης και να συμβάλει στη σύσφιξη των σχέσεων των απανταχού Μανιατών. Συγχαρητήρια για την προσπάθειά σας αυτή.

Με φιλικούς χαιρετισμούς
Όλγα Παυλάκου Πετρουπουλάκου

                           


Αρετή και Τόλμη ] [ Συμπληρώνεται η Ιστορία του Μαλευρίου ] Δημοτικές Εκλογές ] Ιστορικό Χειρόγραφο ] Περί του "ΛΩ" των Μανιατών ] Λεηλασία Αγίου Δημητρίου ] Αρχοντικό Αϊβάζη ] Βιβλίο Σαράντου Καργάκου για το Καπετάν Ζαχαριά ] Επανέκδοση Επιθεώρησης ΗΩΣ ] Ιστορία Μαλευρίου ] Μάνη και Καστοριά ]