Αρχική Ιστορία Δήμοι - Χωριά Ήθη - Έθιμα Μοιρολόγια Ποίηση Απόδημοι Αρχιτεκτονική
Εκκλησίες Κάστρα Ταΰγετος Χλωρίδα Πανίδα Σπήλαια Προϊόντα Άρωμα Μάνης
Δημιουργοί Απόψεις Εκδρομές Σύλλογοι Σύνδεσμοι Wallpaper Περιεχόμενα Βιβλιογραφία

 

Προηγούμενη

 

Επικοινωνία

Μάραθος
Ο Παραδοσιακός οικισμός των Παπαδοδημαίων στη Μέσα Μάνη

Του Δήμου Ν. Μέξη

Για τους οικισμούς της Μέσα Μάνης, μια πολύ αξιόλογη μελέτη, έγραψε η αρχιτέκτων Χάρη Καλλιγά1.

marathos01.jpg (59312 bytes)Οι πιο παληοί οικισμοί της φθάνουν ως τον 17ο αιώνα. Διακρίνονται από το είδος της κατασκευής των κτισμάτων και τα υλικά. Πρόκειται για τις περίφημες «μεγαλιθικές» κατασκευές πού απασχολούν μέχρι σήμερα τους ειδικούς2.

Οι ντόπιοι όταν αναφέρονται σ' αυτά τα μεγαλιθικά κτίσματα, κάνουν λόγο για «Κωλόσπιτα» ή «κολοσπίτακες και στέρνες». Είναι φτιαγμένα από τεράστιους ογκόλιθους κι' έχουν αρμούς γεμισμένους από πιο μικρές πέτρες. Δεν έχουν ίχνος κονιάματος ή κεραμιδιού. Η κάλυψή τους είναι μαρμάρινη. Με μαρμάρινα δοκάρια, τους «πλέκτουρες» ή «μακρόνια». Ένα χαμηλό άνοιγμα αποτελούσε την πόρτα που έκλεινε από μέσα με έναν ογκόλιθο. Ο ασβέστης και η ξυλεία ως οικοδομικά υλικά είναι εδώ άγνωστα. Ως τον 17ο αιώνα, τέτοιες μεγαλιθικές κατασκευές αποτελούσαν βασικά τους οικισμούς της Μέσα Μάνης.

Η παρουσία τους σήμερα έχει τον χαρακτήρα αξιοπερίεργων ιστορικών μνημείων που γεννούν απορίες και ερωτηματικά.

Από τον 17ο αιώνα κι’ έπειτα οι μεγαλιθικές κατασκευές αραιώνουν κι' εγκαταλείπονται στους οικισμούς της Μέσα Μάνης. Αλλάζει και η κοινωνική συγκρότηση του πληθυσμού. Η ένοπλη αγροτική πατριά αρχίζει να εξελίσσεται σε φεουδαρχική μονάδα. Ανάμεσα στους ισχυρούς της «απάνω» τάξης (Νικλιάνους, μεγαλογεννήτες, σοϊλήδες) ξεσπούν αιματηρές διενέξεις. Πρόκειται για εμφυλίους πολέμους που διεξάγονται με την βεντέττα. Οι μεγαλιθικές κατασκευές δεν ανταποκρίνονται πια στους νέους όρους κοινωνικής και οικονομικής ζωής της Μέσα Μάνης. Αλλάζει η δομή των μανιάτικων οικισμών. Αλλάζει και η δομή των κτισμάτων τους. Τώρα γενικεύεται η χρήση του κονιάματος. Οι οικισμοί καθηλώνονται σε πιο μόνιμες θέσεις. Ο τονισμός του ύψους εκφράζεται με τα νέα δημιουργήματα της οχυρωματικής τέχνης - τους πανύψηλους Πύργους και τα Πυργόσπιτα3.

Με τους πύργους ελέγχουν οι ισχυροί παράγοντες της Μέσα Μάνης, τις περιοχές τους (Νυκλιάνικο, Κατωπάγγι, Μέσα χωριά), έχοντας γύρω τους, τους υποτακτικούς τους (αχαμνόμερους, φαμέγιους, κολλητούς, ακουμπισμένους) μέσα σε μια ποικιλία ιδιότυπων ταξικών σχέσεων. Άλλωστε κι' ο διεθνής ρόλος της Μάνης που κορυφώνεται με τα Ορλωφικά (1770) έχει άμεσες επιπτώσεις στη διαμόρφωση του «δημοσίου» βίου της. Η διάρθρωση των οικισμών της Μάνης αποδίδει με άμεσο τρόπο πάντοτε τη δομή των κοινωνικών και οικονομικών της σχέσεων.

Αυτήν ακριβώς την εποχή προστίθεται στους οικισμούς της Μέσα Μάνης κι' ο Μάραθος. Το γεγονός ότι δεν προϋπήρξαν εκεί μεγαλιθικές κατασκευές δείχνει πώς έγινε μετά τον 17ο αιώνα4.

Ο Νικήτας Νηφάκος γράφοντας κατά τα έτη 1788 - 1798 την «Ιστορία της Μάνης όλης, ήθη, χωρία και ιντράδες αυτής δια στίχων πολιτικών», μεταξύ των 26 χωρίων της Μέσα Μάνης που απαρριθμεί, δεν μνημονεύει τον Μάραθο. Νομίζω όμως πως αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπήρχε τότε ο Μάραθος. Άλλωστε στο έργο του Νηφάκου υπάρχουν κι’ άλλες παραλείψεις. Δεν μνημονεύει λόγου χάριν ούτε την Κυπάρισσο, τα Μουντανίστικα, το Κοτράφι κλπ.5

marathos02.jpg (55086 bytes)Ο Μάραθος πρέπει να χτίστηκε - να άρχισε να χτίζεται - γύρω στα 1700. Αυτή είναι η γνώμη του εκλεκτού Λυκειάρχη και Φιλόλογου Κυριάκου Παπαδόδημα που προέρχεται από την οικογένεια των Παπαδοδημαίων του Μαράθου.

Κατά την παράδοση, ο μοναχός Θεόδωρος και ο Παπα-Δήμος, έφυγαν από τα Άλικα όπου κατοικούσαν με τους άλλους συγγενείς τους, τους Αναγνωστιάνους κατά την περίοδο των οικογενειακών πολέμων ανάμεσά τους, Νικλιάνους, Περιμένηδες και Νικολογιάννηδες για τον εποικισμό των Αλίκων. Ο μοναχός Θεόδωρος κι ο Παπα-Δήμος μετακινήθηκαν ανατολικά κάπου στο κακοπέτρι που λέγεται «Κίμουλος», πάνω από το σημείο που ξεκινάει το φαράγγι του Αι Νίκου (Άγιου Νίκωνος του Μετανοείτε) 3 χιλιόμετρα πιο πέρα από τα Άλικα.

Εκεί έχτισαν το εκκλησάκι της «Κοίμησης της Θεοτόκου», που σώζεται ακόμη και λειτουργείται κάθε Δεκαπενταύγουστο. Η «Κοίμηση της Θεοτόκου» είναι μια απέριττη βασιλική στεγασμένη με γκρίζες μαρμαρόπλακες. Οι τοιχογραφίες αυτού του μικροσκοπικού Ιερού Ναού, έργο προφανώς Μανιάτη λαϊκού αγιογράφου, διατηρούνται οι περισσότερες άριστα. Γύρω από το εκκλησάκι έγιναν από τους οικιστές αδελφούς και από τους απογόνους του Παπα-Δήμου, τα ελαιόδενδρα, οι φραγκοσυκιές κι' ο πύργος της «γενιάς». Ο Παπα - Δήμος είχε τέσσερα αγόρια — το Νικόλα, τον Γερακάρη, τον Πέτρο και τον Θοδωρή. Ο Παπα-Δήμος και τα παιδιά του έδωσαν στην οικογένεια των 300 περίπου απογόνων τους το όνομα: Παπαδόδημας. Αυτά τα λίγα διέσωσε η παράδοση για την ίδρυση του Μάραθου και τους ιδρυτές και πρώτους οικιστές του.

Έχουν όμως μεγάλη σημασία μερικές λεπτομέρειες. Είναι γνωστό πως η ίδρυση ενός νέου οικισμού και μάλιστα οικισμού με πύργο («ξεμόνι»), στη μέσα Μάνη δεν ήταν απλή υπόθεση. Πολύ περισσότερο σε μια εποχή που ο ενδοταξικός αγώνας ανάμεσα στους «δυνατούς» είχε μεγάλες διαστάσεις. Εξάλλου ο Μάραθος είναι μια αετοφωλιά στον αναμμένο και ανεμοδαρμένο βράχο του Ταινάριου Ταϋγέτου. Ελέγχει το φαράγγι του Αι-Νίκου. Είναι στο «πέρασμα» προς τα Μουντανίστικα και προς το Κοτράφι. Η επιλογή του Μαράθου από τον Παπα-Δήμο, ήταν επιλογή οχυρής θέσης. Αυτός ο οικισμός των Παπαδοδημαίων με τα 10 λιθόκτιστα σπίτια του και τον οικογενειακό πύργο, θα πρέπει να έπαιξε κάποιο σημαντικό ρόλο στην εποχή του Νυκλιάνικου κι' έπειτα, σαν «ξεμόνι» των Αλίκων. Ελπίζω αργότερα να πραγματοποιήσω μια πληρέστερη έρευνα γι' αυτόν τον ωραίο παραδοσιακό οικισμό της μέσα Μάνης. Είναι από τους πιο χαρακτηριστικούς. Και το σπουδαιότερο: Δεν του έλειψε ποτέ η ανθρώπινη παρουσία.

Σήμερα κατοικεί εκεί μόνιμα μια γυναίκα 65 χρονών. Δεν θέλει να ξεκολλήσει από το βράχο της. Μέσα της μιλάει το πάθος για τη Μανιάτικη γη. Μαζί της συντηρείται και η παράδοση της αείζωης Μάνης. Οι άλλοι Παπαδοδημαίοι ζουν στην Αθήνα και τον Πειραιά. Είναι επιστήμονες, στρατιωτικοί, τεχνικοί υπάλληλοι. Η καρδιά τους χτυπάει πάντοτε δυνατά για τον Μάραθο. Το 1975 συνέδεσαν το «ξεμόνι» τους με τον αμαξιτό χωματόδρομο πού περνάει κάπου 300 μέτρα πιο έξω. Αυτό έγινε με έξοδά τους αλλά και με προσωπική τους εργασία. Και πάνω απ' όλα με πολλή αγάπη.

Παραπομπές
1.
Χάρη Καλλιγά. Η εξέλιξη των οικισμών στη Μάνη. Στην έκδοση των «Αρχιτεκτονικών θεμάτων» Οικισμοί στην Ελλάδα των Ορέστη Β. Δουμάνη και Paul Oliver, Αθήνα (1974) 115-137.
2. Ν. Μουτσόπουλος — Γ. Δημητροκάλλης Ανακοίνωση για τα Μεγαλιθικά μνημεία στη Μάνη, στο Α' Συνέδριο Λακωνικών Σπουδών («Ζυγός» Νο 26 - 28, Μάιος - Οκτώβριος 1977 σ. 89 - 95). Βλ. και Δ. Δημητράκου - Μεσίσκλη Οι Νυκλιάνοι Α' (1949) 119 - 120. H Χάρη Καλλιγά δέχεται πvς αποτελούσαν χώρους κατοικίας, εξαιρετικά πρωτόγονης και κατάλληλης για τις στοιχειώδεις ανάγκες ενός πληθυσμού χωρίς μόνιμη εγκατάσταση.
3. Για τους ιστορικούς όρους της Μάνης κατά τον 17ο και 18ο αιώνα καθώς και για την βεντέτα, τους πύργους κλπ. βλ. Δήμου Ν. Μέξη, «Η Μάνη και οι Μανιάτες», Αθήνα (1978) Έκδοση Βιβλιοπωλίου της «Εστίας» Ι. Δ. Κολλάρος και Σία.
4. Ωστόσο στην περιοχή του Μάραθου εκεί όπου ο δρόμος ανηφορίζει για το Κοτράφι, υπάρχουν ερείπια μεγαλιθικών κατασκευών. Εξαλλου το αν υπήρξαν ή όχι μεγαλιθικές κατασκευές δεν αποτελεί αμάχητη απόδειξη για τον χρονολογικό προσδιορισμό των οικισμών της Μέσα Μάνης. Η έρευνα γύρω απο το θέμα των μεγαλιθικών κατασκευών δεν έχει καταλήξει σε οριστικά συμπεράσματα.
5. Δήμου Ν. Μέξης. «Η Μάνη και οι Μανιάτες», (1978) σ.26.

Δημοσίευση στη μηνιαία εικονογραφημένη επιθεώρηση «ΤΑΥΓΕΤΟΣ ΚΑΙ ΜΑΝΙΑΤΕΣ» του εκδότη Παν. Πετροπουλέα, Τ. 3 Μάρτιος 1978.


Κυπάρισσος ] [ Μάραθος ]