ΠΟΛΥΑΡΑΒΟΣ

Του Ντόναλντ Μακφαίηλ

ΚΟΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Ο κοιμητηριακός αυτός ναός συγκαταλέγεται στους λίγους βυζαντινούς ναούς της Κάτω Μάνης μαζί με εκείνους της Μονής Αγίου Γεωργίου στα Κονάκια, του Αγίου Δημητρίου στον Πλάτανο και την Αγία Βαρβάρα στο Σκουτάρι. Είναι κτισμένος στους πρόποδες του λόφου του οικισμού (πρόποδες της Ζίζιαλης ύψ. 1.466 μ.) κοντά στην πηγή. Είναι σταυρεπίστεγος με τυφλά αψιδώματα με εσωτερικές διαστάσεις 6,70 Χ 4 μ.

Στο ιερό υπάρχει φωτιστική θυρίδα. Η Αγία Τράπεζα είναι κτιστή μέσα στο ημικύκλιο της αψίδας, ενώ η κόγχη της πρόθεσης και το θαλασσίδιο βρίσκονται στο Βόρειο τοίχο του ιερού. Το τέμπλο είναι κτιστό και υψώνεται μέχρι το θόλο. Η υπερύψωση οφείλεται σε νεώτερη επέμβαση. Είναι φανερό ότι ο ναός πρέπει να έπαθε πολλές φθορές στο παρελθόν. Οι καμάρες έχουν αντικατασταθεί με οροφή ενώ στους πλαϊνούς τοίχους φαίνονται καθαρά οι γενέσεις των καμάρων. Η εκκλησία εξωτερικά είναι σοβαντισμένη.

Στη Βόρεια πλευρά της αψίδας και κοντά στη πύλη εισόδου, όπου ο σοβάς είχε πέσει, φαινόντουσαν τα στοιχεία της τοιχοποιίας που ήταν λαξευτοί πωρόλιθοι χωρίς να χρησιμοποιηθούν πλίνθοι στους αρμούς. Η λαξευτή τοιχοποιία με τους καλά αρμοσμένους λίθους έχει συνδεθεί με την εξέλιξη που παρατηρείται στη λιθοξοική του 12ου αιώνα κυρίως στη Πελοπόννησο. Στη Μάνη, ίδια λαξευτή τοιχοποιία παρατηρείται στο ναό της Βλαχέρνας κοντά στο Μέζαπο (τέλος 12ου αιώνα), και στον Προφήτη Ηλία κοντά στο χωριό της Αγίας Κυριακής (αρχές 13ου αιώνα).

Ο παλαιότερος γνωστός χρονολογημένος σταυρεπίστεγος ναός στον Ελλαδικό χώρο είναι η Αγία Τριάδα στο Κρανίδι (1244). Μέσα στον 13ο αιώνα, αρκετοί ναοί στη Μάνη κτίζονται σταυρεπίστεγοι. Ο Ταξιάρχης στη Σαιδόνα, ο Άγιος Νικόλαος στης Μαρούλαινας στη Μεγάλη Καστάνια, ο Προφήτης Ηλίας κοντά στην Αγία Κυριακή, ο Αη Γιαννάκης στον Κάμπο Αβίας, ο Άγιος Δημήτριος στις Κροκεές (1286), ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος (δίκλιτος) και ο Άγιος Νικόλαος (δίκλιτος) στα Μαλευριάνικα (1230-1260).

Η Κοίμηση της Θεοτόκου δεν μπορεί να χρονολογηθεί με βάση τον αρχιτεκτονικό τύπο ούτε τα μορφολογικά ή διακοσμητικά στοιχεία διότι αυτά έχουν καλυφθεί με σοβά. Οι τοιχογραφίες ανήκουν πιθανότατα στα τέλη του 13ου αιώνα και αυτές προσδιορίζουν και τη χρονολογία του ναού. Πάντως, τόσο ο αρχιτεκτονικός του τύπος όσο και η τοιχοποιία είναι γνωστά και απο άλλα ανάλογα παραδείγματα στην περιοχή.

Τοιχογραφίες
Πριν απο μερικά χρόνια αφαιρέθηκαν απο το ναό οι πλάκες του δαπέδου και οι τοίχοι στο μέσα μέρος του ναού ασβεστώθηκαν αφήνοντας ακάλυπτα ορισμένα κομμάτια τοιχογραφιών στο ιερό και μορφές αγίων στο κάτω μέρος των τοίχων στον κυρίως ναό. Ευτυχώς άθικτο έχει μείνει το τοιχογραφημένο κτιστό τέμπλο. Στο ζωγραφικό διάκοσμο διακρίνονται δύο φάσεις:

Στην π ρ ώ τ η τη Βυζαντινή ανήκουν οι τοιχογραφίες του ιερού στο Βόρειο τύμπανο της εγκάρσιας καμάρας, και στη δ ε ύ τ ε ρ η των Νεωτέρων χρόνων, το τέμπλο και οι μορφές στο κάτω μέρος των τοίχων στον κυρίως ναό.

Π ρ ώ τ η φ ά σ η (Βυζαντινής εποχής).
Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας σώζεται σπάραγμα (παλαιό κομμάτι), στο οποίο διακρίνεται μέρος του μετώπου της Θ ε ο τ ό κ ο υ, το πάνω μέρος της κεφαλής με το καστανέρυθρο μαφόριο και τμήμα απο το φωτοστέφανο σε ώχρα με κεραμιδί περίγραμμα. Στον Ανατολικό τοίχο του ιερού την κόγχη με τη Θεοτόκο πλαισιώνει η παράσταση του Ευαγγελισμού. Η μορφή της Παναγίας δεξιά απο την κόγχη είναι εξίτηλη.

Απο τον Α γ γ ε λ ο του Ε υ α γ γ ε λ ι σ μ ο ύ αριστερά, σώζεται καλά το κεφάλι στραμμένο προς τα δεξιά. Απο την υπόλοιπη παράσταση διακρίνονται με δυσκολία οι παράλληλες λευκές γραμμές που τονίζουν τις ακμές των πτυχώσεων του χιτώνα. Η πτυχολογία είναι άνετη και ανάλαφρη. Η φορά των πτυχώσεων αρμόζει σε μορφή με ήρεμη στάση, ανάλογη με εκείνη του Αγγέλου στον Ευαγγελισμό της Sopocani (1263-1268) και της Ariljie (1296) στη Γιουγκοσλαβία. Το πρόσωπο του Αρχαγγέλου, πλατύ και γεμάτο, πλάθεται με θερμή ώχρα κα λεπτές ανεπαίσθητες διαβαθμίσεις του χρώματος, που αποδίδουν ζωγραφικά τον όγκο. Το περίγραμμα και τα χαρακτηριστικά του προσώπου γράφονται με σχεδιαστική καθαρότητα με σκούρο καστανό.

Τα μάτια είναι μεγάλα με έντονα ζωγραφισμένες κόρες, η μύτη σχετικά κοντή με καμπύλη απόληξη, τα φρύδια αποδίδονται με παχιές καστανές γραμμές και συνέχονται με τις γραμμές που ορίζουν την πλατιά ράχη της μύτης. Το στόμα είναι μικρό με σαρκώδες το κάτω χείλος και το πηγούνι σχηματίζει ελαφρό εξόγκωμα που τονίζεται με πλατιά ευθεία γραμμή. Τη ρίζα της μύτης αποδίδει λευκή καμπύλη. Λευκές παράλληλες γραμμές φωτίζουν τη ράχη της μύτης. Στα πλούσια καστανά μαλλιά οι μπούκλες δηλώνονται με λευκές καμπύλες γραμμές.

Η μνημειακή μορφή του Αγγέλου, σε συνδυασμό με τις μικρές διαστάσεις του ναού, την ήρεμη στάση του Αρχαγγέλου, την ενιαία χρωματική επιφάνεια, τα αρμονικά χαρακτηριστικά και τα μεγάλα εκφραστικά μάτια, βρίσκονται μέσα στο πνεύμα του μνημειακού πλαστικού ύφους που εκδηλώνεται στα μνημεία των μεγάλων κέντρων στο 13ο αιώνα. Η πλαστική υφή του προσώπου και κατασκευαστικές λεπτομέρειες, όπως η ευθύγραμμη πτυχή που ενώνει τα φρύδια χαμηλά στο μέτωπο, η απόδοση της ρίζας της μύτης μεταξύ των φρυδιών, το έντονο βλέμμα, το σαρκώδες κάτω χείλος, παραβάλλονται με τον Αρχάγγελο της Αγίας Τριάδας στο Χιλανδάρι (1260).

Στον Αρχάγγελο του Πολυαράβου είναι ωστόσο πολύ πιο έντονος ο σχεδιαστικός χαρακτήρας στη μορφή. Η έμφαση στη γραμμή που ορίζει τα χαρακτηριστικά και ο φυσιογνωμικός τύπος με την κοντή πλατιά μύτη που απολήγει σε καμπύλη, συνδέουν τον Πολυάραβο με μορφές σε απόκεντρες φραγκοκρατούμενες περιοχές, όπως στον Σωτήρα κοντά στο Αλεποχώρι Μεγαρίδος, που έχει χρονολογηθεί μεταξύ 1260 και του 1280. Η έμφαση στα μεγάλα μάτια με τις έντονα ζωγραφισμένες κόρες, που προσδίδουν εκφραστικότητα στη μορφή, παρατηρείται τόσο στα μεγάλα μνημεία ης εποχής, όπως στο Pec (1260), όσο και σε μνημεία ελλαδικά, όπως στους Αγίους Αναργύρους Κηπούλας (1265) και ακόμη εντονότερα στην Παναγία της Γιαλλούς (1288) στη Νάξο. Ο φυσιογνωμικός τύπος, τα μεγάλα μάτια με το έντονο βλέμμα, το πλατύ λείο πρόσωπο είναι γνωστά και στη ζωγραφική της περιοχής, στη Χρυσαφίτισσα (1290) στη Λακωνία. Σε σχέση με τον Άγγελο στον Πολυάραβο οι μορφές στη Χρυσαφίτισσα, μοιάζουν αντίγραφα ανώτερου προτύπου.

Στον κυρίως ναό, στο Βόρειο τύμπανο της εγκάρσιας καμάρας, εικονιζόταν η Π ε ν τ η κ ο σ τ ή. Από τους Α π ο σ τ ό λ ο υ ς που απεικονίζονταν, σώζεται ένα τμήμα όπου διακρίνεται το κάτω μέρος ενός Αποστόλου που κάθεται στραμμένος αριστερά προς το κέντρο της παράστασης. Το ρούχο, σε ανοικτό κεραμιδί με πτυχές σε βαθύτερο τόνο του τοπικού χρώματος, αφήνει να διαγράφονται οι μορφές του σώματος. Ψηλά στο μηρό, οι πτυχές διαγράφουν σχήμα ωοειδές, που αποδίδει την κατασκευή του μέλους. Τα γεωμετρικά σχήματα του σώματος και η γραμμική διακοσμητική της πτυχολογίας είναι γνωστά απο την εποχή των Κομνηνών, συναντώνται όμως και στα μέσα του 13ου αιώνα, τόσο σε μνημεία των προοδευτικών κέντρων της εποχής εκείνης (Manastir to 1271), όσο και στις φραγκοκρατούμενες περιοχές της Ελλάδος (Αγία Θέκλα το 1296 και Κοίμηση Οξυλίθου στις αρχές του 14ου αιώνα στην Εύβοια).

Στον Πολυάραβο, σε σχέση με τους αναφερθέντες δύο ναούς, το γεωμετρικό σχήμα παραμένει, αλλά η τέχνη του Manastir και η γραμμική της Κοίμησης Οξυλίθου, έχουν υποχωρήσει. Η σύνδεση ανάμεσα στο ένδυμα και το σώμα, είναι οργανική, ενώ η πτυχολογία αναδεικνύει τις επί μέρους μορφές και τον όγκο του σώματος. Πανομοιότυπη με τον Πολυάραβο, αλλά με λιγότερη έμφαση στον όγκο του σώματος, επαναλαμβάνεται στη πτυχολογία του δεξιού σκέλους του Πέτρου στην Κοινωνία των Αποστόλων στη Χρυσαφίτισσα Λακωνίας (1290).

Κανείς δε γνωρίζει πότε και για ποιόν φιλοτεχνήθηκαν οι τοιχογραφίες στον Πολυάραβο. Το ύφος τους, συγκροτείται απο στοιχεία που εντοπίζονται στις δεκαετίες 1260-1290. Η ρωμαλέα μορφή του Αρχαγγέλου με την ευγενική εκφραστική φυσιογνωμία, η δήλωση έντονης σωματικότητας στον Απόστολο της Πεντηκοστής και γενικά η ποιότητα της ζωγραφικής, απομακρύνουν τις τοιχογραφίες του Πολυαράβου απο την επαρχιακή τέχνη τέχνη εκκλησιών της περιοχής.

Αξίες της τέχνης των Παλαιολόγων, ευδιάκριτες στη ζωγραφική της Κοίμησης του Πολυαράβου, συναντώνται μετά την ανακατάληψη των εδαφών της Ν. Πελοποννήσου απο τους Βυζαντινούς (1262) και στους Αγίους Θεοδώρους Καφιόνας (1263-1270), στην Α φάση των τοιχογραφιών της Μητρόπολης Μυστρά (1270-1280) και σε μερικές μορφές στη Χρυσαφίτισσα Λακωνίας. Το αξιόλογο ζωγραφικό σύνολο, όπως θα πρέπει να ήταν ο διάκοσμος στην Κοίμηση στον Πολυάραβο, μέσα στο πνεύμα της Αναγέννησης των Παλαιολόγων ήταν μέσα στις δυνατότητες της εποχής και της περιοχής στις τελευταίες δεκαετίες του 13ου αιώνα.

Δ ε ύ τ ε ρ η φ ά σ η (νεωτέρων χρόνων)
Στη φάση αυτή ανήκει το τοιχογραφημένο κτιστό τέμπλο, που είναι διακοσμημένο κατά ζώνες, με τη διάταξη που συνηθίζεται στα τέμπλα της περιοχής. Παρατηρείται ζώνη με π ρ ο τ ο μ έ ς α γ γ έ λ ω ν (όπως και στη Ζωοδόχο Πηγή του Νεοχωρίου από το 1787. Η ζώνη αυτή κατά κανόνα παραλείπεται στα τέμπλα της περιοχής). Πάνω στη Μ ε γ ά λ η Δ έ η σ η και ακόμα ψηλότερα ακολουθεί ζώνη, σαν επίστεψη, με την παράσταση της Α γ ί α ς Τ ρ ι ά δ α ς στο κέντρο, τη Φ ι λ ο ξ ε ν ί α αριστερά και τη Θ υ σ ί α του Α β ρ α ά μ δεξιά.

Στη δεσποτική εικόνα της Θεοτόκου, Παναγία ένθρονη βρεφοκρατούσα με τον τίτλο Η Αμαρτωλών [Σωτ]ηρία. Συνήθως στη θέση αυτή είναι η “Κυρία των Αγγέλων”. Δίπλα στη Θεοτόκο ο Α γ ι ο ς Ν ι κ ό λ α ο ς (η διάταξη αυτή δηλ. ο Άγιος Νικόλαος στο τέμπλο δίπλα στη Θεοτόκο απαντάται σε λίγες εκκλησίες όπως π.χ. στη Αγία Παρασκευή στη Φράγκα). Δεξιά απο τη Ωραία Πύλη, οι τυπικές παραστάσεις με τον Χριστό ως Μέγα Αρχιερέα και δίπλα στον Πρόδρομο. Δυστυχώς παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου στην οποία είναι αφιερωμένος ο ναός, δεν σώζεται. Στην ταινία πάνω απο τα δεσποτικά, μετά τη συνηθισμένη ρήση ορών το βήμα... ακολουθεί η επιγραφή + Μηνί Σεπτεμβρι(ου)... / εζωγραφίστη δια χει/ρος Νικολα(ου) Παπα/δημου εκ Πανιτσης / 1873. Ο ζωγράφος που κατάγεται απο τη Πάνιτσα, δεν είναι αλλού γνωστός. Εκτός απο τις τοιχογραφίες του τέμπλου, ο ίδιος κρίνοντας απο το ύφος, τον Άγιο Γεώργιο στον κυρίως ναό, την εικόνα της Θεοτόκου δεξιοκρατούσας στο Βόρειο τύμπανο της εγκάρσιας καμάρας στο εξωτερικό του ναού. Με την ίδια τεχνοτροπία έχουν φιλοτεχνηθεί εικόνες στην Αγία Τριάδα Σκουταρίου.

Η εκκλησία της Παναγίας συνδέεται με τη νίκη εναντίον του Ιμπραήμ το 1826 και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου.

 

ΑΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ

Ο ναός αυτός υπήρξε η κεντρική εκκλησία του χωριού του Πολυάραβου πάνω στο λόφο. Είναι μεγάλων διαστάσεων, ενός χώρου, σταυρεπίστεγος και επαναλαμβάνει σε μεγαλύτερη κλίμακα τον αρχιτεκτονικό τύπο της εκκλησίας που προαναφέρουμε σε αυτό το άρθρο. Είναι κτισμένος με τοπική πέτρα και ορθογωνισμένες λαξευτές πέτρες στις γωνίες. Εξωτερικά έχει μία τρίπλευρη αψίδα, δύο πύλες εισόδου και μεγάλα μονόλοβα ή δίλοβα παράθυρα με ημικυκλικά τόξα. Τα πλαίσια όλων των ανοιγμάτων είναι κτισμένα με λαξευτές καλά αρμοσμένες πέτρες. Στο εξωτερικό του ναού παρατηρείται νεοκλασικός διάκοσμος (ορθογώνιες πύλες, παραστάδες διακοσμημένες και αετώματα).

Το τέμπλο είναι κτιστό με εικόνες της αρχής του αιώνα μας. Στην εκκλησία καταγράφηκε Ευαγγελιστάριο του έτους 1774, έκδοση Βενετίας, με χαλκογραφίες δυτικής τέχνης. Η καμπάνα της εκκλησίας που διαθέτει ανάγλυφες παραστάσεις του Εσταυρωμένου, της Γέννησης και δύο Αγγέλων, φέρει την επιγραφή Πολιτσάραβος Παναγηα Μαλευρου 1905 πρωτοπαπα στεμνιτση[ς]. Ο ναός υπολογίζεται ότι κτίστηκε προς το τέλος του 19ου αιώνα.

Υπάρχει μία παράδοση που λέγει οτι η εκκλησία αυτή κτίστηκε σε χώρο όπου υπήρχε παλαιότερη εκκλησία. Σε παλαιότερη φάση, ίσως ανήκουν τα λείψανα της ημικυκλικής αψίδας, κτισμένης με το τοπική πέτρα, ύψους 0,85 μ. την οποία χρησιμοποιεί σαν κρηπίδα η τρίπλευρη αψίδα του σημερινού ναού. Οπωσδήποτε παλαιότερο είναι το μονόχωρο μαρμαροσκέπαστο κτίσμα που ενσωματώνεται στη Δυτική πλευρά του ναού.

 

ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ

Βοριοανατολικά του χωριού, σε απόσταση 30 λεπτών περίπου με τα πόδια βρίσκονται τα ερείπια του ναού αυτού. Ηταν ενός χώρου, αρχικά με καμάρα, με εξωτερικά ημικυκλική αψίδα, εσωτ. διαστ. 8.50Χ3.65 μ. κτισμένος με τοπική πέτρα. Δεν υπάρχουν ίχνη τοιχογραφίας.

 

Τα ειδικά στοιχεία που παρουσιάζουμε για τις βυζαντινές εκκλησίες της περιοχής μας προέρχονται απο το βιβλίο “Ερευνα στην Κάτω Μάνη” των Νικολάου Β. Δρανδάκη, Ελένης Δωρή, Βικτώριας Κέπετζη και Μαρίας Κωνσταντουδάκη, έκδοσης Αρχαιολογικής Εταιρείας, απ όπου αντλήσαμε τις πληροφορίες αυτού του άρθρου.

                           


Πολυάραβος ] Η τριήμερη μάχη του Πολυαράβου ] [ Εκκλησίες Πολυαράβου ] Ηρωΐδα Αναειπόνυφη ] Μαλευριάνοι πολεμιστές Πολυαράβου ] Ονοματεπώνυμα Πολυαραβιτών ] Άγιος Δημήτριος Πλατάνου ] Κάποτε στο Μαλεύρι ] Οι Νέοι είναι το μέλλον του κόσμου ] Στον Άη Πέτρο ] Εκκλησίες τ. Δ. Μαλευρίου ] Μαλευριώτικα ] Τρίτος χρόνος κυκλοφορίας ] Συμπλήρωμα Ιστορίας Μαλευρίου ] Ζωντανή Ιστορία σε Φωτογραφίες ] Βιβλιοπαρουσίαση ]