ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΛΑΤΑΝΟΥ (ΛΙΜΠΕΡΔΟ)

ΑΠΟ ΤΟ ΑΝΑΤΥΠΟ ΤΟΥ Ν.Β.ΔΡΑΝΔΑΚΗ “ΕΡΕΥΝΑΙ ΕΙΣ ΤΗΝ ΜΑΝΗΝ”

Παρατηρήσεις επι της τοιχοδομίας
Ο ναός στερείται νάρθηκος και είναι κατά την κάτοψιν ακανονίστως τετράγωνος (έχει πλατυτέραν την Αν. πλευράν). Τας γωνίας τονίζουν εξωτερικώς παρά το έδαφος ισοϋψείς προς τας παραστάδας της δυτικής θύρας ογκώδεις πωρόλιθοι. Εις το ύψος της γενέσεως του τόξου της θύρας διαθέει προς Νότον αυτής την πρόσοψιν διπλή σειρά οριζοντίων πλίνθων (ομοία υπάρχει και εις τον νότιον τείχον. Προς Β της θύρας μέχρι του πωρολίθου της ΒΔ γωνίας η σειρά γίνεται τετραπλή. Υπ αυτήν πωρόλιθος μήκους 0,85 μ, πλαισιούται εκατέρωθεν υπό τετραυπλεύρου διαχώρου εκ πλίνθων, πληρουμένου υπό τριών οριζοντίων πλίνθων). Υπό το τόξον του παραθύρου της νότιας κεραίας και εκατέρωθεν αυτού η πλίνθινη ταινία γίνεται τετραπλή.

Αι μεταξύ των κατακορύφων αρμών πλίνθοι είναι κυρίως μοναί, πολλάκις διπλαί και ενίοτε τριπλαί. Κατ επανάληψιν μεταξύ των πωρολίθων τοποθετούνται μάλλον ως γεμίσματα καθ’ οριζόντιον κατεύθυνσιν τεμάχια τριών, τεσσάρων ή πέντε πλίνθων. Απαξ αι μεταξύ των κατακορύφων αρμών πλίνθοι σχηματίζουν το γράμμα Ταύ. Το τύμπανο του διλόβου της Νότιας κεραίας, διαφέρων του διακόσμου της Βορείας, είναι πτωχότερος. Την Βορείαν κεραίαν ποικίλλουν δύο παράλληλοι οδοντωταί ταινίαι, αι οποίαι αποτελούν συνέχειαν των δύο ανωτέρων εκ των τριών οδοντωτών της προσόψεως. Αι ταινίαι αυταί της προσόψεως επεκτείνονται εις τας πλαγίας πλευράς της Δυτ. κεραίας και εις την Δυτ. της Βορ. ώστε απο της ΒΔ γωνίας η ανωδομή του κτιρίου να φαίνεται φέρουσα πλούσιον διάκοσμον. Οδοντωτόν γείσον υπό τας στέγας ουδαμού διακρίνεται. Η θύρα του ναού είναι τοξωτή. Το εκ πλίνθων τόξον της περιβάλλεται υπο απλής σειράς πλαγίως τοποθετημένων πλίνθων. Πλίνθινα είναι και τα τόξα των μονολόβων και τα περιβάλλοντα τους λοβούς των διλόβων παραθύρων του ναού.

Αι πλίνθοι άρχονται μόνον απο της γενέσεως των λοβών και των τόξων. Το δίλοβον της μέσης αψίδος έχει παραμορφωθεί εξ επισκευών, όπως και ο οκτάπλευρος εξωτερικώς τρούλλος, ο έχων εις τας γωνίας ψευδοκιονίσκους με λεβητοειδή επιθήματα και άνωθεν αυτών απλάς υδρορρόας. Εκάστη των πλευρών απέληγε, φαίνεται, άνω εις τόξον. Το υπέρ τας υδρορροάς τμήμα είναι προιόν προφανώς των παραμορφώσεων της επισκευής. Εσωτερικώς ο τρούλλος εις την κάτοψιν έχει σχήμα εστρογγυλευμένου παραλληλογράμμου υπενθυμίζων τον τρούλλον του Αι-Στράτηγου Μπουλαριών. Το μνημείον εμφανίζει πολλούς αρχαισμούς, μεταξύ των οποίων το σχήμα του τρούλλου, αι πολλαί οδοντωταί, πλίνθιναι ταινίαι, ο περιορισμός των πλίνθων εις τους λοβούς και εις τα περιβάλλοντα αυτούς τόξα των παραθύρων, η εκ πλίνθων κατασκευή του τόξου της ευρείας θύρας. Δι αυτό πρέπει να θεωρηθεί ως κτίσμα μάλλον του ΙΑ αιώνος λήγοντος (έλλειψις οδοντωτού γείσου). Αξιοπρόσεκτος πάντως η ποικιλία και αυθορμησία του εξωτερικού του διακόσμου, ο οποίος αποστρέφεται τας τυπικάς επαναλήψεις. Παράδειγμα η διάφορος διακόσμησις εις τα τύμπανα των κεραιών του σταυρού.

 

ΤΟ 900 ΧΡΟΝΩΝ ΜΝΗΜΕΙΟ-ΝΑΟΣ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΝΑ ΓΚΡΕΜΙΣΤΕΙ ΛΟΓΩ ΤΗΣ ΑΔΙΑΦΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Ξεφυλλίζοντας καθημερινές εφημερίδες της Σπάρτης διαβάσαμε ανακοίνωση της 5ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Σπάρτης για την πρόσληψη αρχιτεκτόνων και συντηρητών, προκειμένου να εκτελεσθούν έργα για τη αποκατάσταση Βυζαντινών εκκλησιών σε επιλεχθείσες εκκλησίες της Λακωνίας.

Μετά εκπλήξεως διαπιστώσαμε οτι μεταξύ των άλλων εκκλησιών, δεν είδαμε να συμπεριλαμβάνεται και αυτή του Αγίου Δημητρίου στον Πλάτανο.

 

ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ
Η κοινότητα Πλατάνου βρίσκεται 7 χιλιόμετρα απο το Γύθειο και παλαιότερα λεγότανε Λίμπερδο. Η ονομασία του χωριού άλλαξε επί κυβερνήσεως Παπάγου που κατά τη γνώμη πολλών κακώς άλλαξε. Η ονομασία θεωρήθηκε ξενόγλωσση και λέγεται ότι δόθηκε από τους Γάλλους όταν ο στρατός τους, λαβαίνοντας μέρος στη ναυμαχία της Πύλου χρησιμοποίησε το λιμάνι του Γυθείου για ορμητήριο. Στο Λίμπερδο είχαν στρατοπεδεύσει επειδή η περιοχή δεν ήταν τουρκοκρατούμενη. Η εν λόγω ονομασία, όπως λέγεται, είναι Γαλλολατινική και αναγραμματίσθηκε με τη πάροδο του χρόνου απο Λιμπερτό σε Λίμπερδο που σημαίνει ελεύθερο. Σε αυτή τη περιοχή λοιπόν και σε απόσταση 800 μέτρων απο το χωριό βρίσκεται ο Βυζαντινός ναός του Αγίου Δημητρίου.

Λέγεται ότι έχει κτισθεί επάνω στο ναό του Ποσειδώνα, σύμφωνα με περιγραφές του Παυσανία.

Για να δώσουμε μία γεωγραφική εικόνα της περιοχής δημοσιεύουμε απόσπασμα απο το βιβλίο της Εκδοτικής Αθηνών, “Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις - Κορινθιακά, Λακωνικά”

“Μετά τη μοναδική προς τα βόρεια διαδρομή που έκανε ο Παυσανίας με αφετηρία τη Σπάρτη, παίρνει για μία ακόμα φορά μιά κατεύθυνση προς Νότον, χωρίς όμως να επιστρέψει πια στη Σπάρτη. Αυτή τη φορά θα καταλήξει στο Γύθειο.

Το λοξοδρόμημα προς τα δεξιά που λέει ο Παυσανίας, μάς ξαναφέρνει πολύ κοντά στον τωρινό δρόμο Σπάρτης Γυθείου που είναι δυτικά των Κροκεών. Η θέση των Αιγιών βρίσκεται Βορειοδυτικά του Γυθείου, σ’ απόσταση περίπου οχτώ χιλιομέτρων, δηλ. 43 σταδίων. Τα φτωχά λείψανα των Αιγιών (κυρίως ρωμαϊκών χρόνων, μεταξύ των οποίων μιά μαρμάρινη σαρκοφάγος, και λίγα Ελληνικών) αναγνωρίζονται στη σημερινή Παλαιοχώρα της Λίμνης. Η χαμηλή κοιλάδα με το προς δυσμάς της αρχαίας θέσης ποτάμι ήταν έως τελευταία βάτος (παλαιότερα λίμνη, όπως λέει ο Παυσανίας). Υπάρχουν και αρχαϊκά ειδώλια και μπρούτζινη βαθιά φιάλη με επιγραφή του δευτέρου μισού του 6ου π.χ. αι. ή της αρχής του 5ου. Σε μικρή απόσταση βορειότερα, στα Χάνια Κουτουμούς που έχουν μετονομασθεί σήμερα Αιγίαι, είχε βρεθεί στα 1906 ένα αγαλμάτιο κριοφόρου Πανός”.

Ο ίδιος ο Παυσανίας μάς λέγει.

“Μετά δε Κροκεάς αποτραπείσιν ες δεξιάν από της ες Γύθ(ε)ιον ευθείας, επί πόλισμα ήξεις Αιγίας. Ομηρον δε εν τοίς έπεσι το πόλισμα τούτο ονομάζειν λέγουσιν Αυγειάς. Ενταύθα έστι μέν λίμνη καλουμένη Ποσειδώνος, έστι δε επί τη λίμνη ναός και άγαλμα του Θεού. Τους δε ιχθύς δεδοίκασιν εξαιρείν, τον θηρεύσαντα αλιέα γενέσθαι λέγοντες εξ ανθρώπου”, δηλ.

“Μετά τις Κροκεές λοξοδρομώντας κανείς δεξιά του κύριου δρόμου προς το Γύθειο, φτάνει στην πολίχνη Αιγίαι. Λένε πως ο Ομηρος με το όνομα Αυγειαί εννοεί την πολίχνη. Εδώ υπάρχει λίμνη που λέγεται του Ποσειδώνα, και παρά την λίμνη ναός και άγαλμα του Θεού. Ψάρια φοβούνται να βγάλουν απο τη λίμνη, κι όποιος ψαρέψει, λένε πως από άνθρωπο θα πάρει τη μορφή του ψαριού που το λένε αλιέα”.

Λέγεται ότι ο ναός έχει κτισθεί επί του ναός του Ποσειδώνα λόγω των κιόνων και των ογκολίθων που διαθέτει. Παλαιά αυτό συνηθιζότανε, δηλ. να χτίζουν χριστιανικούς ναούς πάνω σε αρχαίους διότι ήταν η βαθιά αντίληψη “εξαγνισμού” που μεταμόρφωσε μεγάλο αριθμό απο κλασικά μνημεία σε εκκλησίες. Το ότι χτίσθηκε όμως πάνω στον ναό του Ποσειδώνα, δεν είναι σίγουρο. Σίγουρο όμως είναι ότι κομμάτια του, έχουν χρησιμοποιηθεί για την ανέγερσή του.

Η Dora Eliopoulou Rogan στο βιβλίο της MANI , History and Monuments, λέγει :

"These and the ancient blocks of which the church is built, may well have come from the temple of Poseidon” δηλ.

“Αυτοί, (εννοεί τους κίονες) και οι αρχαίοι ογκόλιθοι απο τους οποίους ο ναός έχει κτισθεί (Άγιος Δημήτριος), μπορεί κάλλιστα να έχουν προέλθει απο το ναό του Ποσειδώνα”.

Μία παλαιά τοπική παράδοση λέει ότι τους κίονες κουβάλησαν απο τη περιοχή της Λίμνης δύο γυναίκες, απο τις οποίες η μία έγνεθε και η άλλη κρατούσε μωρό στην αγκαλιά της.

 

ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ

Ο ναός θεωρείται ένα απο τα παλαιότερα και σημαντικότερα μνημεία της Λακωνίας. Έχει κηρυχθεί Ιστορικό Διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ 473/ΤΒ/17-12-62) αλλά λόγω της γνωστής απάθειας του Ελληνικού κράτους, ο ναός έχει υποστεί μεγάλες ρωγμές και βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης.

Εδώ και 900 χρόνια ο ναός του Αγίου Δημητρίου ανθίσταται στις κακουχίες των καιρικών συνθηκών και στην άγνοια των ανθρώπων. Δεν αντέχει όμως την αδιαφορία του κράτους.

Απο την Ενορία Πλατάνου, τη Κοινότητα και τον Πολιτιστικό Σύλλογο έχουν γίνει πολλές ενέργειες προς όλους τους φορείς, αλλά όλοι λίγο πολύ κωφεύουν.

Η 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Σπάρτης κατανοώντας τη μέγιστη αξία του μνημείου αυτού στέλνει απο το 1983 διάφορα έγγραφα και τηλεγραφήματα προς τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού στην Αθήνα χωρίς όμως να υπάρχει συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Στο τελευταίο της μάλιστα, κοινοποίηση της οποίας έγινε και στους φορείς του Πλατάνου, λέγει μεταξύ άλλων:

“Ο ναός του Αγ. Δημητρίου, που έχει κηρυχτεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, χρονολογείται πιθανώς στον 11ο αι. και στο εσωτερικό του διασώζει λείψανα τοιχογραφιών του 12ου αι., έχει υποστεί μεγάλες ρωγμές στους τοίχους του, οι οποίες είχαν επιδεινωθεί απο τους σεισμούς της Καλαμάτας και βρίσκεται σήμερα πλέον στα πρόθυρα της κατάρρευσης.

Ο εν λόγω ναός αποτελεί ένα απο τα παλαιότερα και σημαντικότερα μνημεία του νομού Λακωνίας, για το λόγο αυτό η ανάγκη διάσωσής του είναι επιτακτική".

Εξ άλλου προ διετίας, υπάλληλοι του αρμόδιου υπουργείου της Δ/νσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών αρχαιοτήτων επί πενθήμερο έκαναν λεπτομερή καταγραφή και μέτρηση του ναού για να προβούν σε μελέτη. Τη μελέτη αυτή είχε αναλάβει η Κα Ευαγγέλου Ζωή η οποία ήταν επικεφαλής του κλιμακίου. Και ενώ όπως είχε βεβαιώσει θα ήταν έτοιμη η μελέτη μέχρι τον Ιούνιο του 1997, σε επικοινωνία μαζί της διαπιστώσαμε οτι της έχει ανατεθεί άλλη εργασία και πιέζεται προς αυτή τη κατεύθυνση, με αποτέλεσμα να μείνει η μελέτη στη μέση.

Πολύ γλαφυρά περιγράφεται η σημερινή κατάσταση της εκκλησίας και σε επιστολή/έκκληση του Πολιτιστικού Συλλόγου Πλατάνου “Το Λίμπερδο” προς το Υπουργείο Πολιτισμού, που λέει μεταξύ άλλων:

“Η εκκλησία αυτή έχει τελείως εγκαταλειφθεί από πολλά χρόνια με αποτέλεσμα οι τοιχογραφίες της που διατηρούνταν σχεδόν ακέραιες προ εικοσαετίας, να έχουν εγκαταλειφθεί όλες με σχεδόν τη πλήρη καταστροφή τους. Το κυριότερο όμως είναι να προληφθεί η πλήρης κατάρρευση του μνημείου διότι έχουν ανοίξει όλοι οι τοίχοι, με βαθιές ρωγμές και να κινδυνεύει άμεσα τόσο η εκκλησία, όσο και οι επισκέπτες”.

Ο ΝΑΟΣ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ

Οχι μόνο απο τον φθοροποιό χρόνο αλλά και απο τους ανθρώπους. Η λεηλασία απο τους ιερόσυλους είναι καθημερινό φαινόμενο στα χωριά και τις εκκλησίες μας. Πόσο μάλιστα όταν πρόκειται για τέτοιας θρησκευτικής, ιστορικής και πολιτιστικής αξίας εκκλησία όπως ο Άγιος Δημήτριος. Ας μη κάνουμε συνεργό και το κράτος.

 

ΚΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΚΥΡΙΟΙ ΑΡΜΟΔΙΟΙ

Β Ο Η Θ Ε Ι Α

Στοιχεία για το ναό έχουν βρεθεί σε πολλά βιβλία, μερικά των οποίων είναι:

- Βυζαντιναί Τοιχογραφίαι της Μέσα Μάνης του Ν. Β. Δρανδάκη (Αθήνα 1964), που στοιχεία του περιγράφονται αυτούσια στο άρθρο του Πάτερ Ηλία Μανιατάκου “Οι εκκλησίες του τ. Δήμου Μαλευρίου”,

- Annual Book 1906 -1907 της British School of Archaeology,

- MANI , History and Monuments της Dora Eliopoulou Rogan (Lycabettus Press 1973),

- Ερευναι εις την Μάνην του Ν. Β. Δρανδάκη (Ανάτυπον εκ των πρακτικών της Αρχαιολογικής Εταιρείας-Αθήνα 1974) που επίσης στοιχεία του περιγράφονται αυτούσια στο άρθρο του Πάτερ Ηλία Μανιατάκου “Οι εκκλησίες του τ. Δήμου Μαλευρίου”.

Τό ωραίον μνημείον δέν κατέστη δυνατόν νά στερεώσω και ν’ αποκαταστήσω κατά την διάρκειαν της ενδεκαετούς θητείας μου εις το Μυστράν. Ελπίζω ότι θα μοι δοθούν τα μέσα, ώστε να πράξω τούτο εις το μέλλον.

Ν.Β. ΔΡΑΝΔΑΚΗΣ - 1964

(Από ανάτυπο πρακτικών της Αρχαιολογικής Εταιρείας)

                               


Πολυάραβος ] Η τριήμερη μάχη του Πολυαράβου ] Εκκλησίες Πολυαράβου ] Ηρωΐδα Αναειπόνυφη ] Μαλευριάνοι πολεμιστές Πολυαράβου ] Ονοματεπώνυμα Πολυαραβιτών ] [ Άγιος Δημήτριος Πλατάνου ] Κάποτε στο Μαλεύρι ] Οι Νέοι είναι το μέλλον του κόσμου ] Στον Άη Πέτρο ] Εκκλησίες τ. Δ. Μαλευρίου ] Μαλευριώτικα ] Τρίτος χρόνος κυκλοφορίας ] Συμπλήρωμα Ιστορίας Μαλευρίου ] Ζωντανή Ιστορία σε Φωτογραφίες ] Βιβλιοπαρουσίαση ]