Κεντρική σελίδα
Επάνω

 

ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ - Η ΓΕΡΟΝΤΙΚΗ

υπό Ελευθερίου Π. Αλεξάκη

Το θέμα που θα μας απασχολήσει σήμερα είναι οι γέροντες και το σύστημα συγγένειας στη Μάνη. Πριν όμως προχωρήσω να εξετάσω την κοινωνική οργάνωση της Μάνης θα ήθελα να αναφερθώ γενικά στη σημασία των ανθρώπων της περασμένης ηλικίας μέσα στην κοινωνία.

Σε διαφορετικούς λαούς το τελευταίο στάδιο της ανθρώπινης ζωής, το γεροντικό, απετέλεσε αντικείμενο πολλών παρατηρήσεων για τη χρησιμότητα, την υγεία, το χαρακτήρα, την ικανότητα, την αντοχή και άλλες ιδιότητες των γερόντων. Οι ηλικιωμένοι παίζουν σπυδαίο ρόλο στον κοινωνικό έλεγχο και την προώθηση εννοιών ιδανικής συμπεριφοράς.

Οι γεροντες όταν δεν θεωρούνται βάρος -- και υπήρξαν λαοί, οι οποίοι έμπρακτα εκδήλωσαν παρόμοια αισθήματα, σκοτώνοντας καθένα που ξεπερνούσε ορισμένη ηλικία (πρβ. και το δικό μας γεροντόβραχο)-- εκτιμώνται, περιθάλπονται και συγκεντρώνουν το σεβασμό, γιατί αποτελούν ζωντανή παράδοση, ταμείο σοφίας και πείρας. “Αν δεν έχεις γέρο” λέει μια παροιμία “δώσ’ και αγόρασε” Οι συμβουλές των γερόντων αποσταλλάγματα της πείρας είναι χρήσιμες. “Γερόnτων έπαιρνε βουλή και ανθρώπων μαθημένων απού ’χουνε πολύ ψωμί κι αλάτι φαωμένο”. Η ηλικία δηλ. προφυλάσσει τον άνθρωπο από απειρίες και τον οπλίζει με προσαρμοστικότητα και πονηρία.

Γέροντες καλούνταν από τους αρχαίους της ομηρικής εποχής δικαστικοί ευγενείς που δίκαζαν μαζί με το βασιλιά, στη δε Σπάρτη και στην Κρήτη κατά τη μεταγενέστερη κλασική περίοδο οι ηλικιωμένοι άνδρες που αποτελούσαν τη γερουσία.

Στην Τουρκοκρατία οι λέξη “γέροντας” είναι ισοδύναμος με τη λέξη σεβάσμιος. Π.χ. σύμφωνα με το ψηφισθέντα το 1821 Οργανισμό της Πελοποννησιακής Γερουσίας, οι γέροντες και οι έχοντες καλή υπόληψη κάτοικοι εξέλεγαν τους εφόρους των χωριών και μόνο αυτοί είχαν δικαίωμα ψήφου.

Αλλού στην Ελλάδα η λέξη γέροντας είχε ιδιαίτερη σημασία, π.χ. στα 24 χωριά του Βόλου κατά τον ΄Ανθιμο Γαζή, γέροντες καλούνταν οι άρχοντες της κοινότητας ή του χωριού, ενώ σε άλλε περιοχές δημογέροντες, άρχοντες, προεστοί, κοτζαμάσηδες ήταν συνώνυμες λέξεις.

Επίσης στην Τουρκοκρατία αλλά και σήμερα γέροντες καλούνταν οι ανώτατοι κληρικοί, μερικές φορές και οι κατώτεροι, π.χ. οι ηγούμενοι και μοναχοί, όταν όμως αυτοί βρίσκονταν σε μεγάλη ηλικία.

Γέροντες καλούν όμως μερικές φορές και κληρικοί ανώτερου βαθμού άλλους κληρικούς που τους χρησιμοποίησαν ως προστάτες και πνευματικούς καθοδηγητές στην ιερατική σταδιοδρομίας τους. Γέροντες καλούνται επίσης σης οι αρχιερείς που αποτελούσαν στο Φανάρι (Πατριαρχείο) τη Σύνοδο των Γερόντων.

Στην καθομιλουμένη ο γέροντας σε ένδειξη σεβασμού προσφωνείται από τους νεότερους με όρο συγγένειας, π.χ. μπάρμπας, θείος, θείτσα, κυρούλα κλπ.

H κοινωνία της Μάνης έχει περιγραφεί αναλυτικά σε μια διεξοδική εργασία μου που υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων. Σ’ αυτή την εργασία επισημαίνονται και οι τοπικές διαφορές Μέσα και ΄Εξω Μάνης. Υπάρχουν επίσης μερικές δημοσιευμένες και αδημοσίευτες μελέτες ξένων και Ελλήνων ανθρωπολόγων, που εξετάζουν την κοινωνία της Μάνης από άποψη κοινωνικού μετασχηματισμού. Θεωρώ απαραίτητο να δώσω σε γενικές γραμμές την εικόνα της κοινωνίας αυτής, όπως ήταν τα πρώτα μετά από την απελευθέρωση χρόνια, για να γίνουν κατανοητά όσα θα αναπτύξω.

Στη Μάνη είχαν διατηρηθεί – και αυτό ισχύει και σήμερα – μεγάλες συγγενικές ομάδες που είναι γνωστές στην κοινωνική ανθρωπολογία ως γένη. Κάθε γένος είχε τον πύργο του, την εκκλησία του και ήταν εγκατεστημένο σ’ ένα μαχαλά του χωριού ή σε ξεχωριστό οικισμό. Στη Μέσα Μάνη τα γένη ήταν πατρογραμμικά, εξωγαμικά και εσωτερικά εξισωμένα, δηλαδή κάθε γένος είχε έναν ημιμυθικό γενάρχη από τον οποίο πίστευαν ότι κατάγονταν, μέσω αρσενικών προγόνων, όλα τα μέλη, που θεωρούνταν συγγενείς και γι’ αυτό δεν έπρεπε να παντρεύονται μεταξύ τους. Αντίθετα στην ΄Εξω Μάνη τα γένη ήταν πατρογραμμικά, ενδογαμικά και εσωτερικά ιεραρχημένα και διαστρωματωμένα.

Τα γένη χωρίζονται σε κλάδους που παίρνουν τις ονομασίες τους από τους ιδρυτές – προγόνους. Οι κλάδοι και οι οικογένειες του γένους στη Μέσα Μάνη από άποψη κοινωνικής ιεραρχίας και ταξικής διαστρωμάτωσης δεν διαφοροποιούνταν. Το ίδιο ίσχυε και για τα άτομα μέσα στο γένος. Η μόνη διάκριση που υπήρχε ήταν της ηλικίας και του φύλου.

Ενώ όμως κάθε γένος ήταν εσωτερικά εξισωμένο, δεν συνέβαινε το ίδιο σε σχέση με το σύνολο των γενών της Μέσα Μάνης. Υπήρχε αυστηρή ιεραρχία των γενών ανάλογα με την καταγωγή και τη δύναμή τους σε αριθμό μελών και ιδιαίτερα ανδρών (ντουφεκιών). Στην κορυφή βρίσκονταν τα γένη με τα περισσότερα μέλη, προς τα κάτω τα μέλη με τα λιγότερα. Η κοινωνική μορφή δηλ. είχε μορφή ανεστραμμένης πυραμίδας. Τα ισχυρότερα μέλη μπορούσαν να έχουν ως πεντακόσια μέλη, τα πιο αδύνατα ή μικρότερα ως πενήντα. Συνήθως τα μεσαία γένη είχαν γύρω στα εκατό – διακόσια μέλη. Τα μέλη των ισχυρών γενών είναι γνωστά ως μεγαλογενήτες, σοϊλήδες, Νικλιάνοι κλπ. Τα μέλη των αδύνατων γενών ονομάζονταν αχαμνόμεροι, ενώ τα μέλη των πολύ μικρών ή μεμονωμένων οικογενειών, που δεν συγκροτούσαν γένη, φαμέγοι.

Αδύνατα γένη που αυξάνονταν αποκτώντας πολλούς άντρες (ντουφέκια), μπορούσαν να ανέλθουν ιεραρχικά σε υψηλότερη βαθμίδα, όπως μπορούσε να συμβεί και το αντίθετο. Υπήρχε αστάθεια στην ιεραρχία, που ήταν αποτέλεσμα ιδιαιτέρων συγκυριών (δημογραφικών κ.ά..). Α χαμνόμεροι και φαμέγιοι, καθώς και οι ξένοι που δεν είχαν γένη επειδή βρίσκονταν χαμηλότερα στην ιεραρχία, συχνά «κολλούσαν» στους ισχυρούς.

Εξάλλου λόγω των συχνών πολέμων μεταξύ των γενών και των αντεκδικήσεων, τα αδύνατα γένη επεδίωκαν να βρουν νύφες από ισχυρά γένη, ώστε να υποστηρίζονται από τους συγγενείς τους σε περίπτωση εχθροπραξιών και αντεκδικήσεων. Η σύναψη των γάμων γινόταν με την προσφορά διαφόρων παροχών από την οικογένεια της νύφης, όπως τα «πορταρίκια», «τα κανίσκια της νύφης», τα «παραδοτικά» ή «συνεβγάλματα». Οι παροχές αυτές ήταν μεγαλύτερες για τις νύφες που προέρχονταν από τα ισχυρά γένη και μικρότερες για τις νύφες από τα αδύνατα και αυτό γιατί τα έξοδα του γάμου(τραπέζια κλπ. θα ήαν περισσότερα για ένα πολυμελές και πολύανδρο γένος.

Κύριο χαρακτηριστικό των γενών στη Μάνη αποτελεί ότι ήταν – και μερικές φορές είναι ακόμα και σήμερα – οργανωμένα πολιτικά. Τα γένη δηλαδή είχαν αιρετούς ή κληρονομικούς αρχηγούς.

Η πολιτική, πάντως, οργάνωση των γενών δεν ήταν σε όλες τις περιοχές όμοια. Στις περιοχές της Νότιας Μάνης δεν υπήρχε κατά κανόνα πολιτική οργάνωση ευρύτερη από το γένος, ενώ στις περιοχές τις ΄Εξω και Βόρειας Προσηλιακής Μάνης υπήρχαν και ευρύτερες πολιτικές οργανώσεις, από περισσότερα γένη και χωριά, που αποτελούσαν τις τοπαρχίες ή καπετανίες. Σημαντική επίσης διαφορά, αντίστοιχα, σ’ αυτές τις περιοχές είναι ότι στην πρώτη οι αρχηγοί είναι αιρετοί, στη δεύτερη κληρονομικοί.

Η πολιτική οργάνωση των γενών δεν ήταν η ίδια και διαχρονικά. Ανάλογα με τις ιστορικές τύχες των περιοχών έχουμε αντίστοιχη πολιτική οργάνωση. Στην ιστορία της Μάνης μπορούμε λοιπόν να διακρίνουμε γενικά δυο βασικές περιόδους, οι όποίες στην ουσία δεν διαφέρουν, στις λεπτομέρειες όμως παρουσιάζονται σημαντικές διαφορές. Η πρώτη περίοδος αρχίζει από την πτώση της Πελοποννήσου και ιδιαίτερα του Μυστρά το 1461 στους Τούρκους και φθάνει ως την απελευθέρωση το 1830. Η δεύτερη αρχίζει από το 1830 και φθάνει ως τη νεότερη εποχή ειδικότερα το 1912.

Η πρώτη περίοδος που έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια, χαρακτηρίζεται από την αποκρυστάλλωση των πολιτικών και πολιτιστικών θεσμών της Μάνης, ώστε να αποκτήσει αυτή εντελώς δική της πολιτιστική φυσιογνωμία. Δυστυχώς, τα στοιχεία που διαθέτουμε για την περίοδο αυτή είναι περιορισμένα και προέρχονται κυρίως από περιηγητές και από άλλα πολιτικά έγγραφα. Μας λείπουν πάντα οι λεπτομέρειες, όσον αφορά την πολιτική οργάνωση των γενών και της περιοχής. Πιο σκοτεινή παρουσιάζεται ειδικά η περίοδος από το 1461 ως το 1770. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι πλουσιότατο υλικό υπάρχει στα αρχεία της Βενετίας αλλά θα περάσουν πολλά χρόνια, για να γίνει δυνατό να αξιοποιηθεί ιστορικά.

Οπωσδήποτε, τα γένη στη Μάνη ήταν πολιτικώς οργανωμένα. Ένα σώμα άμεσα συνδεδεμένο με το σύστημα συγγένειας που περιέγραψα και που η ύπαρξή τους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί και το οποίο συνεχίζει να λειτουργεί ενμέρει ως τις μέρες μας, ιδιαίτερα στη Νότια Μάνη, όπου δεν υπήρχαν κληρονομικοί αρχηγοί, είναι το συμβούλιο του γένους ή του χωριού, η «γεροντική».

Η γεροντική ήταν η μόνη και ύψιστη εξουσία στη Μέσα Μάνη την οποία παραδέχοναν οι Μανιάτες. Οι νόμοι του ελληνικού κράτους (μετά το 1834) έρχονταν σε δεύτερη μοίρα. Τους άγραφους νόμους και τους ειδικούς νόμους της γεροντικής όποιος τους παραβίαζε ήταν άτιμος Capitis Deminutio (=μειωμένος κατά την προσωπικότητα), Τους δοτούς νόμους του κράτους, αν τους παραβίαζε, όντας σύμφωνος με τους άγραφους μανιάτικους, ήταν ιδιαίτερα παλικάρι. Και αντίστροφα, αν κρατούσε τους θεσμοθετημένους νόμους τους κράτους, που ήταν σε αντίθεση με τους μανιάτικους, ήταν ένα τίποτα για τους Μανιάτες. Οι άγραφοι και ειδικοί νόμοι αποφασίζονταν από τη γεροντική.

Τη γεροντική αποτελούσαν οι λεγόμενοι γεροντάδες, ηλικιωμένοι άνδρες του γένους, από κάθε κλάδο του, που συνέρχονταν και αποφάσιζαν σε ποιες ενέργειες θα προέβαιναν σε κάθε ειδική περίπτωση. Ο όρος γέροντας ήταν τιμητικός και δεν ήταν υποχρεωτικό οι άνδρες αυτοί να είναι πολύ προχωρημένης ηλικίας. Συνήθως τη γεροντική αποτελούσαν άνδρες μεταξύ σαράντα και πενήντα ετών, που ήταν δηλαδή παντρεμένοι και είχαν παιδιά, αλλά μερικές φορές και νεότεροι, μέχρι είκοσι ετών, αν η γεροντική ήταν να αποφασίσει για εκδίκηση και να διαλέξει το βγαρτό, δηλαδή τον εκδικητή., γιατί συνήθως οι γεροντάδες, ιδιαίτερα στη Νότια ή Μέσα Μάνη αποφασίζαν με κλήρο, ρίχνοντας δηλ. «σκαρφία», και εξέλεγαν έναν που έπαιρνε την εκδίκηση και το «αίμα πίσω». Αυτόν λοιπόν το έλεγαν «βγαρτό». Διαλέγαν επίσης μερικές φορές με τον ίδιο τρόπο και το υποψήφιο θύμα. Αποφεύγαν όμως συνήθως να διαλέξουν ορφανά, μοναχογιούς ή ανήλικα.

Γενικά τη γεροντική αποτελούσαν οι γεροντότεροι ή τα αποδεδειγμένα παλικάρια και μυαλωμένα από τους νέους, που είχαν δικαίωμα και υποχρέωση να πάρουν μέρος σε πανοικογενειακή διάσκεψη ή διάσκεψη πολλών οικογενειών, για να αποφασίουν για θέματα

Στη γεροντική δεν έπαιρναν μέρος γυναίκες, ούτε ηλικιωμένες ούτε νεώτερες. Η γεροντική ήταν υπόθεση μόνο των αντρών. Αυτό δείχνει από μια πλευρά την ανδροκρατία που επικρατούσε στη Μάνη. Αλλά όπως συμβαίνει συνήθως οι γυναίκες έπαιζαν το ρόλο τους στο παρασκήνιο μέσα στην οικογένεια με τη στενή έννοια αλλά και δημοσίως μέσω του μοιρολογιού. Από μοιρολόγι αναφέρω ένα χαρακτηριστικό στίχο: «είναι η Νικολού κακή και τις γεροντικές χαλεί» σε μια περίπτωση που ήταν ανάγκη να συγκεντρωθούν οι άνδρες, για να κάνουν γεροντική. Σπάνιες είναι επίσης οι περιπτώσεις που ηλκιωμένη μητέρα και γιαγιά παρεμβαίνει για να σταματήσει βεντέτα μέσα στο σόι, ενώ συχνότερα οι γυναίκες παρωθούσαν τους άντρες να εκδικηθούν.

Ο αριθμός των μελών της γεροντικής εξαρτιόταν από τη δύναμη του γένους. Π.χ. σε μοιρολόγι αναφέρεται ότι έγινε γεροντική με σαράντα πέντε άντρες και αν προσθέσουμε και άλλους δύο που παρέμειναν έξω, σύνολο σαράντα επτά άντρες.Το γένος αυτό δηλ. πρέπει να είχε γύρω στα 150 άτομα. Σε ένα άλλο μοιρολόγι αναφέρεται σκωπτικά για τη «γεροντική» των αχαμνόμερων: «Πέντε γαϊδάροι σταχτεροί/ εκάνασι γεροντική».Με τον όρο «γάιδαρο» εννοούν αχαμνόμερο, και αυτό γιατί με την υβριστική αυτή λέξη ονομάζουν μέλη αδύνατων σογιών, που τα ισχυρά σόγια, όταν τα προσβάλλουν αυτά δεν μπορούν να αντιδράσουν από φόβο και να εκδικηθουν.

Μεγαλύτερο κύρος σε ένα τέτοιο συμβούλιο του γένους μπορούσε να έχει ο πιο ηλικιωμένος γέροντας, ο οψιμογέροντας ή πρωτογέροντας, όπως λεγόταν, που έπαιζε ρόλο συμβουλάτορα. Συνήθως αυτός προήδρευε στο συμβούλιο και τη γνώμη του, που είχε περισσότερο βάρος, την έπαιρναν σοβαρά υπόψη.

Η γεροντική είχε δικαιοδοσία για πολλά θέματα, που αφορούσαν το γένος. Εκτός απ’ τις περιπτώσεις της αντεκδικήσης για φόνο μέλους του γένους, η γεροντική μεσολαβούσε κατά τις συγκρούσεις μεταξύ των μελών το γένους. Γενικά δηλ. όταν η σύγκρουση γινόταν μεταξύ μελών του ίδιου γένους επενέβαινε η γεροντική και προσπαθούσε να τα συμβιβάσει και αυτό ήταν λογικό.

Μεσολαβούσε και μεταξύ των γενών σε περίπτωση συγκρούσεων και τότε απετελείτο από τους γέροντες του χωριού, που ήταν συνήθως δύο τρία ή και περισσότερα ηλικιωμένα άτομα από τα σεμνότερα, ηθικότερα και με μεγάλο κύρος. ΄Ηταν δηλ. αυτή η γεροντική του χωριού ή κυρίως γεροντική. Αυτό γινόταν ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που συνεχίζονταν οι συγκρούσεις μέχρι που ωρίμαζε η ιδέα για τη ειρήνευση, εφόσον ήταν αδύνατο η μια οικογένεια να εκδιώξει την άλλη και οι νεκροί και από τα δύο μέρη ήταν ισάριθμοι. Τότε επενέβαιναν αυτοί οι ισχυρής καταγωγής γέροντες του χωριού. Γινόταν γεροντική δηλ. μ’ αυτόν τον σκοπό και απόφασιζαν να μεσολαβήσουν. Οι γέροντες έπρεπε να είναι ουδέτεροι, δηλ. να μη συνδέονται με καμιά από τις αντιμαχόμενες οικογένειες ή τα σόγια ΄Επρεπε να προέρχονται από γένη του χωριού αμέτοχα στη σύγκρουση.

Πήγαιναν λοιπόν αυτοί με υψωμένα τα ραβδιά τους ή αν έφεραν όπλα κρατώντας τα υψηλά από το στόμιο της κάνης τους στους αντιπάλους στους πύργους όπου ήταν οχυρωμένοι και μάλιστα πρώτα σ’ εκείνους που πίστευαν ότι ευκολότερα θα δέχονταν τη συνδιαλλαγή. Αυτό γινόταν μάλιστα συχνά και κατά τη διάρκεια της μάχης. ΄Ελεγαν: «Είμαστε αδιάφοροι, δηλ. ουδέτεροι, και ήρθαμε να μιλήσουμε για το σιάξιμο». Η προφυλακή των αντιμαχομένων έσπευδε να καλέσει τους γεροντότερους της οικογένειας, οι οποίοι μετά από πρόχειρο συμβούλιο αποφάσιζαν. ΄Αλλες φορές αυτοί δέχονταν άλλες όχι. Αν δεν υπήρχαν σοβαροί λόγοι,που απέκλειαν το συμβιβασμό. Δέχονταν και απαντούσαν: «από μας το βρίσκετε, πηγαίνετε να το βρείτε και στους άλλους». Οι γέροντες τότε πήγαιναν και στους άλλους και ζητούσαν να συνεννοηθούν. ΄Αν γίνονταν δεκτοί, οι δύο πλευρές υπέβαλλαν τους όρους και γινόταν ειρήνη, «αγάπη», όπως έλεγαν. Αν όμως τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές χώριζε μίσος βαθύ και φόνοι πρόσφατοι και ο συμβιβασμός ήταν αδύνατος, η γεροντική αποχωρούσε, αναβάλλοντας για ευθετώτερο χρόνο την παρέμβασή της. Πολλές φορές όμως συμφωνούσαν.

Την ειρήνη επισημοποιούσαν συνήθως με κοινή διασκέδαση, που γινόταν απ’ τις δύο εχθρικές οικογένειες, σε ένα καπηλειό, στο ίδιο ή σε άλλο κοντινό χωριό, ή στην πρωτεύουσα του δήμου.

Διχασμένες εξάλλου είναι οι πληροφορίες αν γινόταν «εξαγορά του αίματος», σε ποιες περιπτώσεις και ποιος ήταν τότε ο ρόλος της γεροντικής. Υποτίθεται ότι η «εξαγορά του αίματος» θα ήταν δυνατή, όσες φορές ο φόνος συνέβαινε μεταξύ συγγενών, στο ίδιο δηλ. γένος., γιατί η γεροντική του είχε και το συμφέρον και τη δύναμη να την επιβάλει, προκειμένου το γένος να διατηρήσει τη συνοχή του και να μη διασπαστεί ολοκληρωτικά. ΄Ισως όμως αυτό να γινόταν, όταν το έθιμο του «γδικηωμού» είχε ατονήσει και είχαν επικρατήσει άλλες νοοτροπίες. Υπήρχαν όμως και διαφορές κατά περιοχές.

. Η γεροντική επίσης καθόριζε το ποσό των αποζημιώσεων για τυχόν αγροζημιές ή προσπαθούσε να συμβιβάσει τα μέλη της οικογένειας σε περίπτωση κληρονομικών διαφορών. ΄Επαιρνε, επίσης, αποφάσεις κατά πόσο συνέφερε να γίνει ένα συνοικέσιο με κάποιο άλλο γένος και αν έπρεπε να παντρέψουν μια κόρη του γένους με έναν ορισμένο γαμπρό. Ιδιαίτερα σε περιπτώσεις μοναχοκληρονόμισσας αποφάσισαν με ποιον τρόπο θα πάντρευαν τη νέα, αν θα της έδιναν σώγαμπρο, αν θα την πάντρευαν έξω από το χωριό ή μέσα στο γένος.

Σε αγορές ή πωλήσεις της γης είχε το συμβούλιο αυτό το δικαίωμα να προβάλλει veto, εφόσον διακυβεύονταν σημαντικά συμφέροντα και η ασφάλεια του γένους, π.χ. να βρίσκεται σε οχυρή θέση , ώστε να μπορούν να κτίσουν οι αγοραστές πύργο. Επιπλέον καθόριζε το ύψος του ποσού για την αγοραπωλησία των κτημάτων. Η γεροντική του γένους ή του χωριού, εξάλλου, ρύθμιζε πότε θα άρχιζαν και θα τελείωναν οι εποχιακές γεωργικές εργασίες των μελών του γένους, κανονισμός των τόπων για ψάρεμα, βοσκή και γενικότερα τοπικά προβλήματα. Μεταξύ των άλλων καθηκόντων της πρέπει να αναφέρουμε την εκπαίδευση των νέων ανδρών, π.χ. να διδάξουν στα αγόρια τα έθιμα και τις παραδόσεις της οικογένειας και το υπέρτατο νόμο της αντεκδίκησης.

Η γεροντική συνερχόταν στη ρούγα, δηλαδή σε ανοιχτό χώρο, ή στα σπίτια. Αν το θέμα ήταν πολύ σοβαρό, η συνέλευση γινόταν στη εκκλησία. Για να μη γίνει καμία ξαφνική επίθεση από τους εχθρούς, έβαζαν τα παιδιά και φύλαγαν σκοποί (τσιλιαδόροι). Αν τα μέλη των γενών ήταν σκορπισμένα σε περισσότερα γειτονικά χωριά, συγκεντρωνόταν με μηνύματα, που διαβίβαζαν ειδικοί αγγελιοφόροι, αλλά και με άλλους τρόπους, π.χ. οι Κελεπουραίοι στη Σελίνιτσα του Λεύκτρου ύψωναν ένα κόκκινο πανί στο σπίτι του γεροντότερου.

Εκτός από απ’ αυτή τη γεροντική, συμβούλιο γερόντων μπορούσε να γίνει, όπως ήδη ανέφερα, και στο χωριό, όταν συνέτρεχαν ορισμένες περιστάσεις. Το συμβούλιο ή τη γεροντική αυτή την αποτελούσαν οι κυριότεροι γέροντες όλων των γενών. Δεν ήταν όμως μόνιμο και συνέρχονταν, μόνο αν κάποιος σημαντικός κίνδυνος απειλούσε την κοινότητα, ή, συνηθέστερα, όπως ανέφερα, για να διευθετήσει διαμάχες που αναφύονταν μεταξύ των γενών του χωριού.

Εξετάσαμε προηγουμένως το ρόλο που έπαιζε η γεροντική του χωριού στους γδικηωμούς και τις πολεμικές συγκρούσεις. Μεσολαβούσε όμως για να γίνει ψυχαδελφοσύνη, ειρήνη, τρέβα δηλ ανακωχή, και καθόριζε τους όρους της ευκαιριακής ειρηνεύσης. Η γεροντική του χωριού ασκούσε, σε πολλές περιπτώσεις, δικαστικά καθήκοντα και διαιτησία ανάμεσα στα αντιμαχόμενα γένη και ήταν συνήθως σεβαστή. Με άλλα λόγια η γεροντική του γένους ή του χωριού ήταν επίσημο πολιτικό και δικαστικό όργανο και προσπαθούσε με τυπικές, ακριβοζυγισμένες και εύστοχες εκφράσεις να διατηρήσει την τάξη και να εφαρμόσει τον άγραφο νόμο. Κατά τους πληροφορητές η γλώσσα των γερόντων ήταν πολύ προσεγμένη και οι λόγοι τους διατυπωμένοι με τέλεια διπλωματική ικανότητα, ώστε να αποφεύγονται δυσάρεστα αποτελέσματα.

΄Οσον αφορά τη στρατιωτική δράση, για την οποία ήταν απαραίτητος ένας αρχηγός δραστήριος και έξυπνος, η γεροντική του γένους στη Μέσα ή Νότια Μάνη εξέλεγε ομόφωνα τον καλύτερο και τον ικανότερο άνδρα, ο οποίος δεν ήταν κατ’ ανάγκη και ο γηραιότερος. Ο αρχηγός αυτός (το λεγόμενο κεφαλάρι της γενιάς) είναι γνωστός με τον τίτλο καπετάνιος, δηλαδή στρατιωτικός αρχηγός, αν και ο όρος πρέπει να χρησιμοποιείται περισσότερο για τους τοπάρχες της ΄Εξω και Βόρειας Προσηλιακής Μάνης. Ο καπετάνιος ποτέ δεν υπήρξε κληρονομικός στη Νότια Μάνη. ΄Ηταν αιρετός και ανακλητός. Η θέση του εξαρτιόταν πάντα από την ικανότητά του. Δεν ήταν ισόβιος και η διάρκεια του αξιώματός του, πολλές φορές, ήταν πρόσκαιρη και ανάλογη με τις περιστάσεις κάθε φορά. Δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες για την εκλογή του αρχηγού ή του καπετάνιου από τη γεροντική του γένους, φαίνεται όμως ότι γινόταν με απόλυτη αξιοκρατία και θα έπρεπε να ήταν όλοι σύμφωνοι με την εκλογή του.

Μερικές λεπτομέρειες για μια τέτοια εκλογή στη Μέσα Μάνη διαθέτουμε απ’ το «Ημερολόγιο του Ανώνυμου Κιττιάτη» (γύρω στα 1880). Το κείμενο αυτό θεωρείται από μερικούς πλαστογραφημένο αλλά αξίζει να αναφερθεί Σ’ αυτή την εκλογή αρχικά διατυπώθηκε η άποψη ο αρχηγός να προέρχεται από τον πυρήνα του γένους και να έχει το ίδιο επώνυμο με την ονομασία του γένους. Στην πράξη όμως κατά την ψηφοφορία εκλέχτηκε αρχηγός από μιαν ακουμπισμένη γενιά, δηλ. γενιά που είχε κολλήσει στο γένος για ασφάλεια και προστασία, γιατί αυτός είχε τις μεγαλύτερες ικανότητες. Αναφέρεται όμως ότι το αξίωμα θα το κρατούσε μόνο για ένα χρόνο κατόπιν θα εκλεγόταν άλλος αρχηγός.

Ο καπετάνιος γενικά δεν μπορούσε να ενεργήσει αυτοβούλως και να πάρει πολιτική απόφαση. Ενεργούσε πάντα κατόπιν εντολής της γεροντικής. Είχε ουσιαστικά μόνο εκτελεστική εξουσία, όχι διοικητική ή πολιτική. ΄Επρεπε όμως στις ενέργειές του όλα τα μέλη να υπακούουν με τυφλή πειθαρχία. Τα μεγαλύτερα γένη είχαν περισσότερους αρχηγούς, ένα γενικό αρχηγό για όλο το γένος και άλλους ξεχωριστούς για κάθε μέγιστη γενιά ή υπογένος.

Στη Μέσα Μάνη ευρύτερη πολιτική οργάνωση γενών ή χωριών δεν υπήρχε. Σε μερικές περιπτώσεις όμως, όταν κάποιο γένος διέτρεχε σημαντικό κίνδυνο νε εκδιωχθεί από το χωριό, γιατί οι αντίπαλοί του ήταν ισχυρότεροι, μπορούσε να προχωρήσει με απόφαση της γεροντικής του σε συμμαχία με ένα γένος συγγενικό ή ξένο απ’ το ίδιο ή και άλλο χωριό. Η συμμαχία αυτή είναι γνωστή ως συντροφία. Η συντροφία είχε τη δική της γεροντική, αποτελούμενη από γέροντες των συμμαχικών γενών.

Τέτοιες συντροφίες έκαναν παλαιά οι αχαμνόμεροι μεταξύ τους, για να χτυπήσουν σοϊλήδες. ΄Εχουμε όμως και παραδείγματα συντροφίας σοϊλήδων με αχαμνόμερους εναντίον άλλων σοϊλήδων. Συντροφίες γίνονταν, επίσης, για την από κοινού πειρατική δράση και στη συμφωνία καθορίζονταν ακόμα πώς θα μοιράζονταν μεταξύ τους την πειρατική λεία. Πολλά γένη ή κλάδοι γενών που συναντώνται σε διάφορα χωριά έχουν εγκατασταθεί εκεί με τέτοιες συντροφίες. Π.χ. κατά τις συγκρούσεις μεταξύ Ριτσαίων και των Μιχελιάνων στη Λάγεια. Οι πρώτοι κάλεσαν συμμάχους τους Μιχαλακιάνους (Μπουγιουκλάκηδες) και τους εγκαταστήσανε κοντά στο μαχαλά τους. Οι αντίπαλοί τους κάλεσαν για συμμάχους τους Ξαρχαίους και τους εγκαταστήσανε στο δικό τους μαχαλά.

Οι συντροφίες γίνονταν με όρκους και παρουσία ιερέα στην εκκλησία. Δεν ορκίζονταν όμως οι σύμμαχοι στο Ευαγγέλιο, αλλά στα όπλα τους. ΄Ηταν ουσιαστικά μια στρατιωτική συμμαχία με ανταλλάγματα και από τις δυο πλευρές. Π.χ. σε αντάλλαγμα για τη στρατιωτική ενίσχυση παραχωρούσαν στους συμμάχους γαίες για καλλιέργεια και εγκατάσταση στο χωριό. Συμμαχία όμως μπορούσε να γίνει και χωρίς οι σύμμαχοι να εγκατασταθούν κοντά στο μαχαλά του συμμάχου τους.

Μια από τις πιο γνωστές συμμαχίες ή συντροφίες ήταν ο λεγόμενο «Πετρολαγιάνικο» της Προσηλιακής Μάνης. Πρόκειται για συμμαχία γενών που οργάνωσαν οι Καλκαντήδες από το Σκουτάρι και ο Πέτρος Τζαφέρης με άλλους και έφτανε ως τη Λάγεια, γι’ αυτό ονομάσθηκε Πετρολαγιάνικο. Συμμετείχαν πολλά γένη σ’ αυτή τη συμμαχία, η οποία στρεφόταν εναντίον των Νικλιάνων και των σοϊλήδων της περιοχής. Συντροφίες συναντώνται ως την περιοχή του Οιτύλου π.χ. το γνωστό το γένος της Κάτω Καρέας, οι Ταβουλαραίοι, είχαν συντροφία με τους Στεφανοπουλαίους του Οιτύλου.

¨Όλα όμως τα παραπάνω συμμαχίες, συνεργασίες κλπ. γίνονταν με εντολή ή συγκατάθεση του συμβουλίου των ανδρών, δηλαδή της γεροντικής του γένους..

Κλείνοτας, γεροντική υπήρχε πριν από το 1834 και για όλη την περιοχή της Μάνης σε περιπτώσεις εθνικών πολέμων. Αυτή καταργήθηκε μετά τη απελευθέρωση, ενώ η γεροντική του γένους και της συντροφίας συνεχίστηκε ως το 1950.


Πολεοδομία Γυθείου ] Γεροντική ] Ανεμογεννήτριες ] Εφορεία Βυζ. Αρχ. ] Οι Βράχοι της Μάνης ] [ Η Γεροντική ] Έθιμο χοιροσφαγίας ] Βραχοσκεπές ] Το Δίκαιο στη Μάνη ] Πολεοδομία Γυθείου ] Άνοιξη στη Μάνη ] Στεγαστικά δάνεια ] Οπτασία ή όραμα ] Ο Πρόεδρος ] Μανιάτικες Αναμνήσεις ] Εκδήλωση ] Μανιάτες Χριστιανοί ] Διαφύλαξη Αρχ/κής ] Μετεωροστάθεια ] Βουλή ] Στεγαστικά Δάνεια ] Αθλητικά ] Εν όψει εκλογών ] Μαύρες σελίδες... ] Δίκη εφημερίδας ] Οι Νίκες του Αγώνα ] Λογοτεχνία...Μνήμης ] Σπήλαια ] Π. Καλονάρος ] Αλ. Κουμουνδούρος ] Προστασία Καταναλωτών ] Συλλογικά ] Δράσεις Συλλόγων ] Κιππούλα ] Οι Πολεμόπυργοι ] Βλυχάδα ] Απόφαση ΒΟΜΒΑ... ]